目录

第一章 复数与复平面

1.1 复数的引入

复数的产生源于求解代数方程的需要。在实数范围内,方程 $x^2 + 1 = 0$ 无解。为了使得这类方程有解,数学家引入了虚数单位 $i$,满足 $i^2 = -1$。

定义 1.1.1(复数):形如 $z = x + iy$ 的数称为复数,其中 $x, y \in \mathbb{R}$,$i$ 为虚数单位,满足 $i^2 = -1$。

当 $y = 0$ 时,$z = x$ 为实数;当 $x = 0$ 且 $y \neq 0$ 时,$z = iy$ 称为纯虚数

复数全体构成的集合记为 $\mathbb{C}$,即: $$\mathbb{C} = \{x + iy : x, y \in \mathbb{R}, i^2 = -1\}$$

1.2 复数的代数运算

1.2.1 加法与减法

设 $z_1 = x_1 + iy_1$,$z_2 = x_2 + iy_2$,则:

加法: $$z_1 + z_2 = (x_1 + x_2) + i(y_1 + y_2)$$

减法: $$z_1 - z_2 = (x_1 - x_2) + i(y_1 - y_2)$$

复数的加法满足:

1.2.2 乘法

$$z_1 \cdot z_2 = (x_1 + iy_1)(x_2 + iy_2) = (x_1x_2 - y_1y_2) + i(x_1y_2 + x_2y_1)$$

复数乘法满足:

例 1.2.1:计算 $(2 + 3i)(1 - 2i)$

: $$(2 + 3i)(1 - 2i) = 2 \cdot 1 + 2 \cdot (-2i) + 3i \cdot 1 + 3i \cdot (-2i)$$ $$= 2 - 4i + 3i - 6i^2 = 2 - i + 6 = 8 - i$$

1.2.3 除法

对于 $z_2 \neq 0$,定义: $$\frac{z_1}{z_2} = \frac{x_1 + iy_1}{x_2 + iy_2} = \frac{(x_1 + iy_1)(x_2 - iy_2)}{(x_2 + iy_2)(x_2 - iy_2)} = \frac{(x_1x_2 + y_1y_2) + i(x_2y_1 - x_1y_2)}{x_2^2 + y_2^2}$$

例 1.2.2:计算 $\frac{1 + 2i}{3 - 4i}$

: $$\frac{1 + 2i}{3 - 4i} = \frac{(1 + 2i)(3 + 4i)}{(3 - 4i)(3 + 4i)} = \frac{3 + 4i + 6i + 8i^2}{9 + 16} = \frac{-5 + 10i}{25} = -\frac{1}{5} + \frac{2}{5}i$$

1.3 共轭复数与模

1.3.1 共轭复数

定义 1.3.1(共轭复数):设 $z = x + iy$,称 $\bar{z} = x - iy$ 为 $z$ 的共轭复数。

性质

1.3.2 复数的模

定义 1.3.2(模):设 $z = x + iy$,称 $|z| = \sqrt{x^2 + y^2}$ 为 $z$ 的模(或绝对值)。

性质

定理 1.3.1(三角不等式的证明)

$$|z_1 + z_2|^2 = (z_1 + z_2)(\bar{z}_1 + \bar{z}_2) = |z_1|^2 + |z_2|^2 + z_1\bar{z}_2 + \bar{z}_1 z_2$$ $$= |z_1|^2 + |z_2|^2 + 2\text{Re}(z_1\bar{z}_2)$$

由于 $\text{Re}(z_1\bar{z}_2) \leq |z_1\bar{z}_2| = |z_1||z_2|$,所以: $$|z_1 + z_2|^2 \leq |z_1|^2 + |z_2|^2 + 2|z_1||z_2| = (|z_1| + |z_2|)^2$$

两边开方即得 $|z_1 + z_2| \leq |z_1| + |z_2|$。

例 1.3.1:证明 $|z_1 + z_2|^2 + |z_1 - z_2|^2 = 2(|z_1|^2 + |z_2|^2)$(平行四边形法则)

证明: $$|z_1 + z_2|^2 = |z_1|^2 + |z_2|^2 + 2\text{Re}(z_1\bar{z}_2)$$ $$|z_1 - z_2|^2 = |z_1|^2 + |z_2|^2 - 2\text{Re}(z_1\bar{z}_2)$$

两式相加即得结论。

1.4 复数的几何表示

1.4.1 复平面

复数 $z = x + iy$ 可以用平面直角坐标系中的点 $(x, y)$ 表示。这样的平面称为复平面(或Argand平面、Gauss平面):

复数 $z$ 也可以用从原点到点 $(x, y)$ 的向量表示。

1.4.2 极坐标表示

设 $z = x + iy \neq 0$,则: $$x = r\cos\theta, \quad y = r\sin\theta$$

其中:

定义 1.4.1(辐角):对于 $z \neq 0$,满足 $z = |z|(\cos\theta + i\sin\theta)$ 的角 $\theta$ 称为 $z$ 的辐角。

辐角是多值的,相差 $2\pi$ 的整数倍。称区间 $(-\pi, \pi]$ 内的辐角值为主值,记为 $\arg z$。

$$\text{Arg}\,z = \arg z + 2k\pi, \quad k \in \mathbb{Z}$$

例 1.4.1:求 $z = -1 + i\sqrt{3}$ 的模和主辐角

: $$|z| = \sqrt{(-1)^2 + (\sqrt{3})^2} = \sqrt{1 + 3} = 2$$

$z$ 在第二象限,所以: $$\arg z = \pi - \arctan\sqrt{3} = \pi - \frac{\pi}{3} = \frac{2\pi}{3}$$

1.4.3 三角形式与指数形式

三角形式: $$z = r(\cos\theta + i\sin\theta)$$

指数形式(欧拉公式): $$z = re^{i\theta}$$

其中欧拉公式为: $$e^{i\theta} = \cos\theta + i\sin\theta$$

推论: $$\cos\theta = \frac{e^{i\theta} + e^{-i\theta}}{2}, \quad \sin\theta = \frac{e^{i\theta} - e^{-i\theta}}{2i}$$

1.4.4 复数乘除法的几何意义

设 $z_1 = r_1 e^{i\theta_1}$,$z_2 = r_2 e^{i\theta_2}$,则:

乘法: $$z_1 \cdot z_2 = r_1 r_2 e^{i(\theta_1 + \theta_2)}$$

几何意义:模相乘,辐角相加。

除法: $$\frac{z_1}{z_2} = \frac{r_1}{r_2} e^{i(\theta_1 - \theta_2)}$$

几何意义:模相除,辐角相减。

1.4.5 复数的乘幂与方根

乘幂(de Moivre公式): $$z^n = r^n e^{in\theta} = r^n(\cos n\theta + i\sin n\theta)$$

当 $|z| = 1$ 时: $$(\cos\theta + i\sin\theta)^n = \cos n\theta + i\sin n\theta$$

$n$次方根:设 $w^n = z = re^{i\theta}$,则: $$w_k = \sqrt[n]{r} \cdot e^{i\frac{\theta + 2k\pi}{n}}, \quad k = 0, 1, 2, \ldots, n-1$$

这 $n$ 个根在复平面上均匀分布在以原点为圆心、$\sqrt[n]{r}$ 为半径的圆周上。

例 1.4.2:求 $1$ 的三次方根

:$1 = e^{i \cdot 0}$,所以: $$w_k = e^{i\frac{2k\pi}{3}}, \quad k = 0, 1, 2$$

即: $$w_0 = 1, \quad w_1 = e^{i\frac{2\pi}{3}} = -\frac{1}{2} + i\frac{\sqrt{3}}{2}, \quad w_2 = e^{i\frac{4\pi}{3}} = -\frac{1}{2} - i\frac{\sqrt{3}}{2}$$

1.5 复平面上的点集

1.5.1 基本概念

设 $z_0 \in \mathbb{C}$,$r > 0$:

定义 1.5.1

1.5.2 开集与闭集

定义 1.5.2

定义 1.5.3(聚点与闭包)

定理 1.5.1:$E$ 是闭集当且仅当 $E = \bar{E}$(即 $E$ 包含其所有聚点)。

1.5.3 区域

定义 1.5.4

定义 1.5.5(曲线连通)

定义 1.5.6(单连通与多连通)

直观地说,单连通区域没有“洞”,而多连通区域有“洞”。

例 1.5.1

1.6 球极投影与扩充复平面

1.6.1 球极投影

考虑三维空间中的单位球面: $$S^2 = \{(x, y, u) : x^2 + y^2 + u^2 = 1\}$$

设 $N = (0, 0, 1)$ 为球面的北极点。对于复平面上的点 $z = x + iy$,连接 $N$ 和 $(x, y, 0)$ 的直线与球面的另一交点记为 $(x', y', u')$,称为 $z$ 的球极投影

球极投影公式

设 $z = x + iy$,对应的球面点为 $(X, Y, Z)$,则: $$X = \frac{2x}{|z|^2 + 1}, \quad Y = \frac{2y}{|z|^2 + 1}, \quad Z = \frac{|z|^2 - 1}{|z|^2 + 1}$$

逆变换: $$x = \frac{X}{1-Z}, \quad y = \frac{Y}{1-Z}$$

1.6.2 扩充复平面

定义 1.6.1:在复平面上添加一个无穷远点 $\infty$,记: $$\hat{\mathbb{C}} = \mathbb{C} \cup \{\infty\}$$

称为扩充复平面(或Riemann球面)。

在球极投影下,北极 $N$ 对应于 $\infty$。

扩充复平面的性质

1.6.3 无穷远点的邻域

定义 1.6.2

定理 1.6.1:在扩充复平面上,$\hat{\mathbb{C}}$ 是紧集(有界闭集)。

1.7 复数不等式

1.7.1 常用不等式

定理 1.7.1:设 $|z| = r < 1$,则: $$\frac{1}{1+r} \leq \left|\frac{1}{1+z}\right| \leq \frac{1}{1-r}$$

证明:由三角不等式: $$1 - |z| \leq |1 + z| \leq 1 + |z|$$

取倒数即得结论。

定理 1.7.2:对于任意复数 $z_1, z_2, \ldots, z_n$: $$|z_1 + z_2 + \cdots + z_n| \leq |z_1| + |z_2| + \cdots + |z_n|$$

定理 1.7.3(Cauchy-Schwarz不等式): $$\left|\sum_{k=1}^n z_k w_k\right|^2 \leq \left(\sum_{k=1}^n |z_k|^2\right)\left(\sum_{k=1}^n |w_k|^2\right)$$

1.8 典型例题详解

例 1.8.1:设 $|z| = 1$,证明 $\left|\frac{z-a}{1-\bar{a}z}\right| = 1$(其中 $|a| \neq 1$)

证明: $$\left|\frac{z-a}{1-\bar{a}z}\right|^2 = \frac{(z-a)(\bar{z}-\bar{a})}{(1-\bar{a}z)(1-a\bar{z})} = \frac{|z|^2 - z\bar{a} - a\bar{z} + |a|^2}{1 - a\bar{z} - \bar{a}z + |a|^2|z|^2}$$

由于 $|z| = 1$,即 $|z|^2 = 1$: $$= \frac{1 - z\bar{a} - a\bar{z} + |a|^2}{1 - a\bar{z} - \bar{a}z + |a|^2} = 1$$

例 1.8.2:求满足 $|z - i| = |z + i|$ 的点集

:设 $z = x + iy$,则: $$|z - i|^2 = x^2 + (y-1)^2 = x^2 + y^2 - 2y + 1$$ $$|z + i|^2 = x^2 + (y+1)^2 = x^2 + y^2 + 2y + 1$$

两式相等: $$-2y = 2y \Rightarrow y = 0$$

所以点集为实轴。

几何意义:到点 $i$ 和 $-i$ 距离相等的点的轨迹是两点连线的垂直平分线,即实轴。

例 1.8.3:证明复平面上三点 $z_1, z_2, z_3$ 共线的充要条件是 $\frac{z_1 - z_2}{z_1 - z_3} \in \mathbb{R}$

证明:三点共线等价于向量 $z_1 - z_2$ 与 $z_1 - z_3$ 平行,即它们的辐角相等或相差 $\pi$,这等价于它们的比值是实数。

1.9 本章习题

基础练习

1. 计算:

 a) $(3 - 2i) + (5 + 4i)$
 b) $(2 + i)(3 - 2i)$
 c) $\frac{2 - i}{3 + 4i}$

2. 求下列复数的模和主辐角:

 a) $z = -3 + 4i$
 b) $z = 1 - i\sqrt{3}$
 c) $z = -2 - 2i$

3. 将下列复数化为指数形式:

 a) $z = 1 + i$
 b) $z = -\sqrt{3} + i$
 c) $z = -5$

4. 求 $-8i$ 的三次方根。

5. 证明:$|z_1 - z_2|^2 = |z_1|^2 + |z_2|^2 - 2\text{Re}(z_1\bar{z}_2)$

进阶练习

6. 设 $|z| < 1$,证明 $\text{Re}\left(\frac{1}{1-z}\right) > \frac{1}{2}$

7. 求满足下列条件的点集,并说明其几何意义:

 a) $|z - 1| + |z + 1| = 4$
 b) $|z - 1| - |z + 1| = 1$
 c) $\text{Re}(z^2) = 1$

8. 证明:若 $|z_1| = |z_2| = |z_3| = 1$ 且 $z_1 + z_2 + z_3 = 0$,则 $z_1, z_2, z_3$ 是单位圆内接正三角形的顶点。

9. 设 $z_1, z_2, \ldots, z_n$ 是单位根 $1, \omega, \omega^2, \ldots, \omega^{n-1}$(其中 $\omega = e^{2\pi i/n}$),证明:

 $$\sum_{k=0}^{n-1} z_k^m = \begin{cases} n, & n \mid m \\ 0, & n \nmid m \end{cases}$$

10. 证明 Lagrange 恒等式:

  $$\left|\sum_{k=1}^n z_k w_k\right|^2 = \left(\sum_{k=1}^n |z_k|^2\right)\left(\sum_{k=1}^n |w_k|^2\right) - \sum_{1 \leq j < k \leq n} |z_j\bar{w}_k - z_k\bar{w}_j|^2$$

思考题

11. 研究映射 $w = z^2$ 下,下列曲线的像:

  a) 射线 $\arg z = \theta_0$
  b) 圆周 $|z| = r_0$
  c) 直线 $\text{Re}(z) = a$

12. 设 $z = e^{i\theta}$,利用 de Moivre 公式推导 $\cos n\theta$ 和 $\sin n\theta$ 关于 $\cos\theta$ 和 $\sin\theta$ 的表达式($n = 3, 4$)。


返回目录 | 下一章:复变函数