目录

第二章 解析函数

本章介绍复变函数的导数概念,研究解析函数的性质,包括柯西-黎曼条件、调和函数以及初等复变函数。

2.1 复变函数的导数

2.1.1 导数的定义

定义 2.1(导数) 设函数 $f(z)$ 在 $z_0$ 的某邻域内有定义,若极限: $$f'(z_0) = \lim_{z \to z_0}\frac{f(z) - f(z_0)}{z - z_0}$$

存在且有限,则称 $f(z)$ 在 $z_0$ 处可导(或可微),该极限值称为 $f(z)$ 在 $z_0$ 处的导数

等价地,令 $\Delta z = z - z_0$,则: $$f'(z_0) = \lim_{\Delta z \to 0}\frac{f(z_0 + \Delta z) - f(z_0)}{\Delta z}$$

2.1.2 可导与连续的关系

定理 2.1 若 $f(z)$ 在 $z_0$ 处可导,则 $f(z)$ 在 $z_0$ 处连续。

证明:由可导的定义,存在有限极限 $f'(z_0)$,于是: $$\lim_{z \to z_0}[f(z) - f(z_0)] = \lim_{z \to z_0}\frac{f(z) - f(z_0)}{z - z_0} \cdot (z - z_0) = f'(z_0) \cdot 0 = 0$$

即 $\lim_{z \to z_0}f(z) = f(z_0)$,故连续。

注意:连续不一定可导,这与实函数情况相同。复变函数中不可导的情况更加普遍。

例2.1 证明 $f(z) = \bar{z}$ 在复平面上处处连续但处处不可导。

证明:连续性显然。考虑导数: $$\frac{f(z + \Delta z) - f(z)}{\Delta z} = \frac{\overline{z + \Delta z} - \bar{z}}{\Delta z} = \frac{\overline{\Delta z}}{\Delta z}$$

令 $\Delta z = \Delta x + i\Delta y$:

由于沿不同路径极限不同,故极限不存在,$f(z) = \bar{z}$ 处处不可导。

2.1.3 求导法则

复变函数的求导法则与实函数类似:

2.2 解析函数

2.2.1 解析的定义

定义 2.2(解析函数) 若函数 $f(z)$ 在 $z_0$ 的某邻域内处处可导,则称 $f(z)$ 在 $z_0$ 处解析(或全纯正则)。

若 $f(z)$ 在区域 $D$ 内每一点都解析,则称 $f(z)$ 在 $D$ 内解析

定义 2.3(奇点) 若 $f(z)$ 在 $z_0$ 处不解析,则称 $z_0$ 为 $f(z)$ 的奇点

重要区别

解析是比可导更强的条件。

2.2.2 解析函数的性质

定理 2.2

2.3 柯西-黎曼条件

2.3.1 C-R条件

定理 2.3(柯西-黎曼条件的必要性) 设 $f(z) = u(x, y) + iv(x, y)$ 在 $z = x + iy$ 处可导,则在该点必满足: $$\frac{\partial u}{\partial x} = \frac{\partial v}{\partial y}, \quad \frac{\partial u}{\partial y} = -\frac{\partial v}{\partial x}$$

这四个方程称为柯西-黎曼方程(简称C-R方程C-R条件)。

证明:设 $f(z)$ 在 $z$ 处可导,则导数: $$f'(z) = \lim_{\Delta z \to 0}\frac{f(z + \Delta z) - f(z)}{\Delta z}$$

应与 $\Delta z \to 0$ 的路径无关。

(1) 令 $\Delta z = \Delta x \to 0$(沿实轴): $$f'(z) = \lim_{\Delta x \to 0}\frac{u(x+\Delta x, y) - u(x,y)}{\Delta x} + i\lim_{\Delta x \to 0}\frac{v(x+\Delta x, y) - v(x,y)}{\Delta x}$$ $$= \frac{\partial u}{\partial x} + i\frac{\partial v}{\partial x}$$

(2) 令 $\Delta z = i\Delta y \to 0$(沿虚轴): $$f'(z) = \lim_{\Delta y \to 0}\frac{u(x, y+\Delta y) - u(x,y)}{i\Delta y} + i\lim_{\Delta y \to 0}\frac{v(x, y+\Delta y) - v(x,y)}{i\Delta y}$$ $$= -i\frac{\partial u}{\partial y} + \frac{\partial v}{\partial y}$$

比较两式,得C-R条件。

定理 2.4(C-R条件的充分性) 设 $f(z) = u(x, y) + iv(x, y)$,若 $u, v$ 的一阶偏导数在点 $(x, y)$ 处连续且满足C-R条件,则 $f(z)$ 在该点可导。

定理 2.5(解析的充要条件) $f(z) = u(x, y) + iv(x, y)$ 在区域 $D$ 内解析的充要条件是:

2.3.2 极坐标形式的C-R条件

若 $z = re^{i\theta}$,$f(z) = u(r, \theta) + iv(r, \theta)$,则C-R条件为: $$\frac{\partial u}{\partial r} = \frac{1}{r}\frac{\partial v}{\partial \theta}, \quad \frac{\partial v}{\partial r} = -\frac{1}{r}\frac{\partial u}{\partial \theta}$$

2.3.3 导数公式

若 $f(z)$ 可导,则: $$f'(z) = \frac{\partial u}{\partial x} + i\frac{\partial v}{\partial x} = \frac{\partial v}{\partial y} - i\frac{\partial u}{\partial y}$$

例2.2 判断 $f(z) = e^x(\cos y + i\sin y)$ 是否解析,若解析求其导数。

:$u = e^x\cos y$,$v = e^x\sin y$

计算偏导数: $$\frac{\partial u}{\partial x} = e^x\cos y, \quad \frac{\partial u}{\partial y} = -e^x\sin y$$ $$\frac{\partial v}{\partial x} = e^x\sin y, \quad \frac{\partial v}{\partial y} = e^x\cos y$$

验证C-R条件: $$\frac{\partial u}{\partial x} = e^x\cos y = \frac{\partial v}{\partial y}$$ $$\frac{\partial u}{\partial y} = -e^x\sin y = -\frac{\partial v}{\partial x}$$

满足C-R条件,且偏导数连续,故 $f(z)$ 在全平面解析。

导数: $$f'(z) = \frac{\partial u}{\partial x} + i\frac{\partial v}{\partial x} = e^x\cos y + ie^x\sin y = f(z)$$

这正是复指数函数 $e^z$。

2.4 调和函数

2.4.1 调和函数的定义

定义 2.4(调和函数) 若二元实函数 $\varphi(x, y)$ 在区域 $D$ 内具有二阶连续偏导数,且满足Laplace方程: $$\frac{\partial^2 \varphi}{\partial x^2} + \frac{\partial^2 \varphi}{\partial y^2} = 0$$

则称 $\varphi(x, y)$ 为 $D$ 内的调和函数

算子 $\nabla^2 = \frac{\partial^2}{\partial x^2} + \frac{\partial^2}{\partial y^2}$ 称为Laplace算子

2.4.2 解析函数与调和函数的关系

定理 2.6 设 $f(z) = u(x, y) + iv(x, y)$ 在区域 $D$ 内解析,则 $u$ 和 $v$ 都是 $D$ 内的调和函数。

证明:由C-R条件: $$\frac{\partial u}{\partial x} = \frac{\partial v}{\partial y}, \quad \frac{\partial u}{\partial y} = -\frac{\partial v}{\partial x}$$

对第一式关于 $x$ 求偏导,第二式关于 $y$ 求偏导: $$\frac{\partial^2 u}{\partial x^2} = \frac{\partial^2 v}{\partial y \partial x}, \quad \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} = -\frac{\partial^2 v}{\partial x \partial y}$$

相加: $$\frac{\partial^2 u}{\partial x^2} + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} = \frac{\partial^2 v}{\partial y \partial x} - \frac{\partial^2 v}{\partial x \partial y} = 0$$

(假设混合偏导数连续,则二者相等)

同理可证 $v$ 也是调和函数。

2.4.3 共轭调和函数

定义 2.5(共轭调和函数) 设 $u(x, y)$ 和 $v(x, y)$ 都是区域 $D$ 内的调和函数,且满足C-R条件,则称 $v$ 是 $u$ 的共轭调和函数,$u$ 是 $v$ 的共轭调和函数

注意:共轭调和函数的关系不是对称的。若 $v$ 是 $u$ 的共轭调和函数,则 $-u$ 是 $v$ 的共轭调和函数(而非 $u$ 是 $v$ 的共轭调和函数)。

已知 $u$ 求 $v$ 的方法

由C-R条件: $$dv = \frac{\partial v}{\partial x}dx + \frac{\partial v}{\partial y}dy = -\frac{\partial u}{\partial y}dx + \frac{\partial u}{\partial x}dy$$

这是全微分,可沿任意路径积分求得 $v$。

例2.3 已知 $u(x, y) = x^2 - y^2$,求其共轭调和函数 $v(x, y)$,并构造解析函数 $f(z) = u + iv$。

:首先验证 $u$ 是调和函数: $$\frac{\partial u}{\partial x} = 2x, \quad \frac{\partial u}{\partial y} = -2y$$ $$\frac{\partial^2 u}{\partial x^2} = 2, \quad \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} = -2$$

$\nabla^2 u = 2 - 2 = 0$,故 $u$ 调和。

由C-R条件: $$\frac{\partial v}{\partial y} = \frac{\partial u}{\partial x} = 2x \Rightarrow v = 2xy + g(x)$$

$$\frac{\partial v}{\partial x} = 2y + g'(x) = -\frac{\partial u}{\partial y} = 2y$$

所以 $g'(x) = 0$,$g(x) = C$(常数)。

取 $C = 0$,得 $v = 2xy$。

解析函数: $$f(z) = u + iv = x^2 - y^2 + 2ixy = (x + iy)^2 = z^2$$

2.5 初等解析函数

2.5.1 指数函数

定义 2.6(复指数函数) $$e^z = e^{x+iy} = e^x(\cos y + i\sin y)$$

性质

注意:$e^z$ 是周期函数,这与实指数函数不同!

2.5.2 对数函数

定义 2.7(复对数函数) 满足 $e^w = z$($z \neq 0$)的 $w$ 称为 $z$ 的对数,记作 $w = \text{Ln } z$。

设 $z = re^{i\theta}$,$w = u + iv$,则: $$e^{u+iv} = e^u \cdot e^{iv} = re^{i\theta}$$

得:$e^u = r$,即 $u = \ln r = \ln|z|$,$v = \theta + 2k\pi = \text{Arg } z$($k \in \mathbb{Z}$)。

所以: $$\text{Ln } z = \ln|z| + i\text{Arg } z = \ln|z| + i(\arg z + 2k\pi)$$

主值: $$\ln z = \ln|z| + i\arg z \quad (-\pi < \arg z \leq \pi)$$

性质

2.5.3 幂函数

定义 2.8(复幂函数) $$z^a = e^{a \cdot \text{Ln } z} = e^{a(\ln|z| + i\arg z + 2k\pi i)}$$

其中 $a$ 为复常数,$z \neq 0$。

特殊情形

:$i^i = e^{i\text{Ln } i} = e^{i \cdot i(\frac{\pi}{2} + 2k\pi)} = e^{-(\frac{\pi}{2} + 2k\pi)}$

主值为 $e^{-\pi/2}$(实数!)。

2.5.4 三角函数

定义 2.9(复三角函数) $$\sin z = \frac{e^{iz} - e^{-iz}}{2i}, \quad \cos z = \frac{e^{iz} + e^{-iz}}{2}$$

性质

例如:$\cos(iy) = \frac{e^{-y} + e^{y}}{2} = \cosh y \to \infty$(当 $y \to \infty$)

其他三角函数: $$\tan z = \frac{\sin z}{\cos z}, \quad \cot z = \frac{\cos z}{\sin z}$$

2.5.5 双曲函数

定义 2.10(复双曲函数) $$\sinh z = \frac{e^z - e^{-z}}{2}, \quad \cosh z = \frac{e^z + e^{-z}}{2}$$

与三角函数的关系: $$\sinh(iz) = i\sin z, \quad \cosh(iz) = \cos z$$ $$\sin(iz) = i\sinh z, \quad \cos(iz) = \cosh z$$

2.5.6 反三角函数与反双曲函数

反三角函数: $$\text{Arcsin } z = -i\text{Ln}(iz + \sqrt{1-z^2})$$ $$\text{Arccos } z = -i\text{Ln}(z + \sqrt{z^2-1})$$ $$\text{Arctan } z = \frac{i}{2}\text{Ln}\frac{i+z}{i-z}$$

2.6 典型例题

例2.4 证明若 $f(z)$ 在区域 $D$ 内解析且 $|f(z)|$ 为常数,则 $f(z)$ 为常数。

证明:设 $|f(z)|^2 = u^2 + v^2 = C$(常数)。

若 $C = 0$,则 $f(z) = 0$。

若 $C \neq 0$,对 $x$ 和 $y$ 求偏导: $$u\frac{\partial u}{\partial x} + v\frac{\partial v}{\partial x} = 0, \quad u\frac{\partial u}{\partial y} + v\frac{\partial v}{\partial y} = 0$$

利用C-R条件 $\frac{\partial u}{\partial y} = -\frac{\partial v}{\partial x}$,$\frac{\partial v}{\partial y} = \frac{\partial u}{\partial x}$: $$u\frac{\partial u}{\partial x} + v\frac{\partial v}{\partial x} = 0$$ $$-u\frac{\partial v}{\partial x} + v\frac{\partial u}{\partial x} = 0$$

这是关于 $\frac{\partial u}{\partial x}$ 和 $\frac{\partial v}{\partial x}$ 的齐次线性方程组,系数行列式为: $$\begin{vmatrix} u & v
v & -u \end{vmatrix} = -u^2 - v^2 = -C \neq 0$$

故有唯一零解:$\frac{\partial u}{\partial x} = \frac{\partial v}{\partial x} = 0$。

由C-R条件,$\frac{\partial u}{\partial y} = \frac{\partial v}{\partial y} = 0$。

所以 $u, v$ 均为常数,$f(z)$ 为常数。

例2.5 研究 $f(z) = \sqrt{|\text{Im}(z^2)|}$ 在 $z = 0$ 处的可导性。

:设 $z = x + iy$,则 $z^2 = x^2 - y^2 + 2ixy$,$\text{Im}(z^2) = 2xy$。

$$f(z) = \sqrt{|2xy|}$$

在 $z = 0$(即 $x = y = 0$)处: $$\frac{\partial f}{\partial x}\bigg|_{(0,0)} = \lim_{x \to 0}\frac{\sqrt{0} - 0}{x} = 0$$

同理 $\frac{\partial f}{\partial y}|_{(0,0)} = 0$。

C-R条件在形式上满足(都是0)。

但考察: $$\lim_{z \to 0}\frac{f(z) - f(0)}{z} = \lim_{z \to 0}\frac{\sqrt{|2xy|}}{x+iy}$$

沿 $y = x$ 路径: $$= \lim_{x \to 0}\frac{\sqrt{2x^2}}{x(1+i)} = \lim_{x \to 0}\frac{\sqrt{2}|x|}{x(1+i)}$$

此极限不存在(左右极限符号不同),故 $f(z)$ 在 $z = 0$ 不可导。

2.7 习题

一、基础练习

1. 用导数定义求 $f(z) = z^2$ 的导数。

2. 判断下列函数在何处可导、何处解析:

 (a) $f(z) = x^2 + iy^2$
 (b) $f(z) = 2xy + i(x^2 - y^2)$
 (c) $f(z) = |z|^2$

3. 验证 $u(x, y) = e^x\cos y$ 是调和函数,并求其共轭调和函数。

4. 证明 $f(z) = \sqrt{|xy|}$ 在 $z = 0$ 处满足C-R条件但不可导。

二、思考题

5. 若 $f(z)$ 解析,证明 $\overline{f(\bar{z})}$ 也解析。

6. 设 $f(z) = u + iv$ 解析,且 $u^2 + v^2$ 为常数,证明 $f(z)$ 为常数。

7. 证明:若 $f(z)$ 在上半平面解析,则 $\overline{f(\bar{z})}$ 在下半平面解析。

8. 求所有的整函数(在全平面解析的函数)$f(z)$,使得 $|f(z)| \leq M|z|^n$ 对某个 $n \geq 0$ 成立。

三、计算题

9. 计算:

 (a) $\text{Ln}(1+i)$
 (b) $(-1)^{\sqrt{2}}$
 (c) $\cos(1+i)$

10. 确定下列多值函数的单值分支:

  (a) $\sqrt{z(z-1)}$ 在 $|z| > 1$
  (b) $\text{Ln}\frac{z-1}{z+1}$ 在沿 $[-1, 1]$ 割开的平面

本章小结

下章预告:第三章将介绍复变函数的积分理论,这是复变函数最核心的内容之一。