目录
第三章 波动方程
3.1 引言
波动方程是描述波动现象的基本方程,广泛应用于声学、电磁学、弹性力学等领域。作为最典型的双曲型方程,波动方程展示了有限传播速度、能量守恒等双曲型方程的典型特征。
3.2 一维波动方程的推导
3.2.1 弦振动模型
考虑一根长度为 $L$ 的均匀弹性弦,在张力作用下紧绷在 $x$ 轴上。设:
- $\rho$:弦的线密度(单位长度的质量)
- $T$:弦的张力(假设为常数)
- $u(x, t)$:位置 $x$ 处、时刻 $t$ 时弦的横向位移
假设:
- 振动是微小的($|u_x| \ll 1$)
- 弦是完全柔软的(只承受张力,不承受弯矩)
- 张力远大于重力
3.2.2 运动方程推导
考虑弦上区间 $[x, x + \Delta x]$ 的微元:
水平方向:张力在 $x$ 处为 $\mathbf{T}(x)$,在 $x + \Delta x$ 处为 $\mathbf{T}(x + \Delta x)$
设弦的切线与水平方向的夹角为 $\theta$,则:
$$T \cos\theta(x + \Delta x) - T \cos\theta(x) = 0$$
对于小振动,$\cos\theta \approx 1$,水平方向近似平衡。
垂直方向:由牛顿第二定律
$$\rho \Delta x \cdot \frac{\partial^2 u}{\partial t^2} = T \sin\theta(x + \Delta x) - T \sin\theta(x)$$
对于小振动,$\sin\theta \approx \tan\theta = \frac{\partial u}{\partial x}$
因此: $$\rho \Delta x \cdot u_{tt} = T \left[\frac{\partial u}{\partial x}(x + \Delta x) - \frac{\partial u}{\partial x}(x)\right]$$
令 $\Delta x \to 0$: $$\rho u_{tt} = T u_{xx}$$
即: $$u_{tt} = c^2 u_{xx}, \quad c^2 = \frac{T}{\rho}$$
其中 $c$ 是波在弦上的传播速度。
3.3 达朗贝尔公式
3.3.1 通解形式
考虑无界弦的自由振动:
$$\begin{cases}
u_{tt} = c^2 u_{xx}, & x \in \mathbb{R}, t > 0
u(x, 0) = \varphi(x), & u_t(x, 0) = \psi(x)
\end{cases}$$
定理 3.1 (达朗贝尔) 上述 Cauchy 问题的解为:
$$u(x, t) = \frac{\varphi(x + ct) + \varphi(x - ct)}{2} + \frac{1}{2c} \int_{x - ct}^{x + ct} \psi(s) \, ds$$
这就是著名的达朗贝尔公式。
3.3.2 公式推导
步骤 1:因式分解
波动方程可写成:$\left(\frac{\partial}{\partial t} + c \frac{\partial}{\partial x}\right)\left(\frac{\partial}{\partial t} - c \frac{\partial}{\partial x}\right) u = 0$
步骤 2:变量替换
令 $\xi = x + ct$,$\eta = x - ct$,则: $$\frac{\partial}{\partial t} = c \frac{\partial}{\partial \xi} - c \frac{\partial}{\partial \eta}, \quad \frac{\partial}{\partial x} = \frac{\partial}{\partial \xi} + \frac{\partial}{\partial \eta}$$
代入方程: $$u_{tt} - c^2 u_{xx} = c^2 (u_{\xi\xi} - 2 u_{\xi\eta} + u_{\eta\eta}) - c^2 (u_{\xi\xi} + 2 u_{\xi\eta} + u_{\eta\eta}) = -4c^2 u_{\xi\eta} = 0$$
故 $u_{\xi\eta} = 0$
步骤 3:求解
对 $\eta$ 积分:$u_\xi = f(\xi)$($f$ 为任意函数)
对 $\xi$ 积分:$u = F(\xi) + G(\eta) = F(x + ct) + G(x - ct)$
步骤 4:利用初值确定 $F$ 和 $G$
由 $u(x, 0) = F(x) + G(x) = \varphi(x)$ … (1)
由 $u_t(x, 0) = cF'(x) - cG'(x) = \psi(x)$ … (2)
对 (2) 积分:$F(x) - G(x) = \frac{1}{c} \int_0^x \psi(s) \, ds + C$ … (3)
由 (1) 和 (3): $$F(x) = \frac{\varphi(x)}{2} + \frac{1}{2c} \int_0^x \psi(s) \, ds + \frac{C}{2}$$ $$G(x) = \frac{\varphi(x)}{2} - \frac{1}{2c} \int_0^x \psi(s) \, ds - \frac{C}{2}$$
代入通解形式: $$u(x, t) = \frac{\varphi(x + ct) + \varphi(x - ct)}{2} + \frac{1}{2c} \left[\int_0^{x+ct} \psi(s) \, ds - \int_0^{x-ct} \psi(s) \, ds\right]$$ $$= \frac{\varphi(x + ct) + \varphi(x - ct)}{2} + \frac{1}{2c} \int_{x-ct}^{x+ct} \psi(s) \, ds$$
3.3.3 物理意义
达朗贝尔公式揭示了一维波动的基本特性:
- $\frac{\varphi(x + ct) + \varphi(x - ct)}{2}$:初始位移 $\varphi$ 分解为向左和向右传播的两个波,速度均为 $c$
- $\frac{1}{2c} \int_{x-ct}^{x+ct} \psi(s) \, ds$:初始速度 $\psi$ 的影响,来自依赖区间 $[x - ct, x + ct]$ 内的贡献
- 有限传播速度:点 $(x, t)$ 的解只依赖于区间 $[x - ct, x + ct]$ 上的初值,此区间称为依赖区间
3.4 能量不等式与唯一性
3.4.1 能量定义
对于一维波动方程,定义能量:
$$E(t) = \frac{1}{2} \int_{-\infty}^{\infty} \left(u_t^2 + c^2 u_x^2\right) \, dx$$
物理意义:
- $\frac{1}{2} u_t^2$:单位质量的动能
- $\frac{1}{2} c^2 u_x^2$:单位长度的势能
3.4.2 能量守恒
定理 3.2 (能量守恒) 对于一维波动方程的解,若当 $|x| \to \infty$ 时 $u_x, u_t \to 0$ 足够快,则:
$$\frac{dE}{dt} = 0$$
即能量守恒。
证明: $$\frac{dE}{dt} = \int_{-\infty}^{\infty} \left(u_t u_{tt} + c^2 u_x u_{xt}\right) \, dx$$
利用 $u_{tt} = c^2 u_{xx}$: $$= \int_{-\infty}^{\infty} \left(c^2 u_t u_{xx} + c^2 u_x u_{xt}\right) \, dx$$ $$= c^2 \int_{-\infty}^{\infty} \frac{\partial}{\partial x}(u_t u_x) \, dx$$ $$= c^2 \left[u_t u_x\right]_{-\infty}^{\infty} = 0$$
(由边界条件)
3.4.3 唯一性
定理 3.3 (唯一性) Cauchy 问题的解是唯一的。
证明:设 $u_1$ 和 $u_2$ 都是解,令 $w = u_1 - u_2$,则 $w$ 满足:
$$\begin{cases}
w_{tt} = c^2 w_{xx}
w(x, 0) = 0, \quad w_t(x, 0) = 0
\end{cases}$$
能量:$E_w(t) = \frac{1}{2} \int (w_t^2 + c^2 w_x^2) \, dx$
初始时刻:$E_w(0) = 0$
由能量守恒:$E_w(t) = E_w(0) = 0$
故 $w_t = w_x = 0$,即 $w = \text{常数} = 0$(由初值)
因此 $u_1 = u_2$。
3.4.4 稳定性
定理 3.4 (稳定性) 解连续依赖于初值。
具体地,若 $u$ 和 $\tilde{u}$ 分别对应初值 $(\varphi, \psi)$ 和 $(\tilde{\varphi}, \tilde{\psi})$,则:
$$\int [(u_t - \tilde{u}_t)^2 + c^2 (u_x - \tilde{u}_x)^2] \, dx = \int [(\psi - \tilde{\psi})^2 + c^2 (\varphi' - \tilde{\varphi}')^2] \, dx$$
3.5 半无限弦与反射
3.5.1 半无界问题
考虑 $x > 0$ 的半无限弦,边界 $x = 0$ 固定:
$$\begin{cases}
u_{tt} = c^2 u_{xx}, & x > 0, t > 0
u(0, t) = 0 & \text{(固定端)}
u(x, 0) = \varphi(x), \quad u_t(x, 0) = \psi(x), & x > 0
\end{cases}$$
3.5.2 奇延拓法
将初值函数奇延拓到全实轴:
$$\varphi_{odd}(x) = \begin{cases} \varphi(x), & x > 0
-\varphi(-x), & x < 0 \end{cases}$$
$$\psi_{odd}(x) = \begin{cases} \psi(x), & x > 0
-\psi(-x), & x < 0 \end{cases}$$
对延拓后的初值使用达朗贝尔公式,可验证:
- $u(0, t) = \frac{\varphi_{odd}(ct) + \varphi_{odd}(-ct)}{2} + \cdots = 0$(满足边界条件)
物理解释:
- 当 $t < \frac{x}{c}$ 时,解就是无界弦的解(边界尚未影响到点 $(x, t)$)
- 当 $t > \frac{x}{c}$ 时,边界效应到达,相当于一个来自 $x < 0$ 区域的“虚像”波与实波叠加
- 固定端产生反相反射:入射波与反射波符号相反
3.5.3 自由端边界条件
若边界 $x = 0$ 自由(无外力),则边界条件为: $$u_x(0, t) = 0$$
此时使用偶延拓,可得到:自由端产生同相反射。
3.6 高维波动方程
3.6.1 三维波动方程的 Poisson 公式
$$\begin{cases}
u_{tt} = c^2 \Delta u = c^2 (u_{xx} + u_{yy} + u_{zz}), & (x, y, z) \in \mathbb{R}^3, t > 0
u|_{t=0} = \varphi(x, y, z), \quad u_t|_{t=0} = \psi(x, y, z)
\end{cases}$$
定理 3.5 (Kirchhoff-Poisson) 三维波动方程 Cauchy 问题的解为:
$$u(x, y, z, t) = \frac{\partial}{\partial t}\left[\frac{1}{4\pi c^2 t} \iint_{S_{ct}(M)} \varphi \, dS\right] + \frac{1}{4\pi c^2 t} \iint_{S_{ct}(M)} \psi \, dS$$
其中 $S_{ct}(M)$ 是以 $M = (x, y, z)$ 为中心、$ct$ 为半径的球面。
物理意义(Huygens原理):
- 三维波动具有清晰的波前
- 点 $(x, y, z)$ 在时刻 $t$ 的状态仅依赖于球面 $S_{ct}$ 上的初值,而非球内
- 波传播后不留“后效”
3.6.2 二维波动方程的降维法
二维波动方程: $$u_{tt} = c^2 (u_{xx} + u_{yy})$$
利用降维法(将二维问题看作三维问题的特例,$z$ 无关),得到Poisson公式:
$$u(x, y, t) = \frac{\partial}{\partial t}\left[\frac{1}{2\pi c} \iint_{D_{ct}} \frac{\varphi(\xi, \eta)}{\sqrt{c^2 t^2 - r^2}} \, d\xi d\eta\right] + \frac{1}{2\pi c} \iint_{D_{ct}} \frac{\psi(\xi, \eta)}{\sqrt{c^2 t^2 - r^2}} \, d\xi d\eta$$
其中 $D_{ct}$ 是以 $(x, y)$ 为中心、$ct$ 为半径的圆盘,$r^2 = (\xi - x)^2 + (\eta - y)^2$。
物理意义(波的弥散):
- 二维波动没有清晰的波前
- 波通过后留下持续的影响(“后效”)
- 这是由于依赖区域是圆盘而非圆周
3.7 分离变量法
3.7.1 有界弦的混合问题
考虑有限弦 $[0, L]$,两端固定:
$$\begin{cases}
u_{tt} = c^2 u_{xx}, & 0 < x < L, t > 0
u(0, t) = u(L, t) = 0
u(x, 0) = \varphi(x), \quad u_t(x, 0) = \psi(x)
\end{cases}$$
3.7.2 分离变量
设 $u(x, t) = X(x) T(t)$,代入方程:
$$X T = c^2 X T$$
$$\frac{T}{c^2 T} = \frac{X}{X} = -\lambda$$
得到两个常微分方程:
$$X + \lambda X = 0, \quad T + \lambda c^2 T = 0$$
3.7.3 求解本征值问题
边界条件 $X(0) = X(L) = 0$ 给出:
- $\lambda_n = \left(\frac{n\pi}{L}\right)^2$,$n = 1, 2, 3, \ldots$
- $X_n(x) = \sin\left(\frac{n\pi x}{L}\right)$
对应的时间函数: $$T_n(t) = A_n \cos\left(\frac{n\pi c t}{L}\right) + B_n \sin\left(\frac{n\pi c t}{L}\right)$$
3.7.4 叠加与系数确定
通解: $$u(x, t) = \sum_{n=1}^{\infty} \left[A_n \cos\left(\frac{n\pi c t}{L}\right) + B_n \sin\left(\frac{n\pi c t}{L}\right)\right] \sin\left(\frac{n\pi x}{L}\right)$$
由初值条件: $$A_n = \frac{2}{L} \int_0^L \varphi(x) \sin\left(\frac{n\pi x}{L}\right) \, dx$$ $$B_n = \frac{2}{n\pi c} \int_0^L \psi(x) \sin\left(\frac{n\pi x}{L}\right) \, dx$$
3.7.5 驻波与谐波
- 基频:$\omega_1 = \frac{\pi c}{L}$,对应频率 $f_1 = \frac{c}{2L}$
- 谐波:$f_n = \frac{nc}{2L} = n f_1$
- 驻波:每个模式 $u_n(x, t) = X_n(x) T_n(t)$ 在空间中形成不动的波形(节点和腹点)
3.8 典型例题
例 3.1 用达朗贝尔公式求解:
$$\begin{cases}
u_{tt} = 4 u_{xx}, & x \in \mathbb{R}, t > 0
u(x, 0) = \sin x, \quad u_t(x, 0) = \cos x
\end{cases}$$
解:$c = 2$,$\varphi(x) = \sin x$,$\psi(x) = \cos x$
$$u(x, t) = \frac{\sin(x + 2t) + \sin(x - 2t)}{2} + \frac{1}{4} \int_{x-2t}^{x+2t} \cos s \, ds$$
$$= \sin x \cos 2t + \frac{1}{4} [\sin s]_{x-2t}^{x+2t}$$
$$= \sin x \cos 2t + \frac{1}{4} [\sin(x + 2t) - \sin(x - 2t)]$$
$$= \sin x \cos 2t + \frac{1}{2} \cos x \sin 2t$$
—
例 3.2 求解半无限弦问题:
$$\begin{cases}
u_{tt} = c^2 u_{xx}, & x > 0, t > 0
u(0, t) = 0
u(x, 0) = e^{-x}, \quad u_t(x, 0) = 0
\end{cases}$$
解:奇延拓 $\varphi_{odd}(x) = \text{sgn}(x) e^{-|x|}$
对 $x > ct$(未受边界影响): $$u(x, t) = \frac{e^{-(x+ct)} + e^{-(x-ct)}}{2} = e^{-x} \cosh(ct)$$
对 $0 < x < ct$(已受边界影响): $$u(x, t) = \frac{e^{-(x+ct)} - e^{-(ct-x)}}{2} = -e^{-ct} \sinh(x)$$
—
例 3.3 证明波动方程的解满足: $$\frac{\partial^2 u}{\partial t^2} - c^2 \frac{\partial^2 u}{\partial x^2} = \left(\frac{\partial}{\partial t} + c \frac{\partial}{\partial x}\right)\left(\frac{\partial}{\partial t} - c \frac{\partial}{\partial x}\right) u$$
并利用此因式分解给出通解 $u(x,t) = F(x+ct) + G(x-ct)$ 的另一种推导。
证明:展开右边: $$\left(\partial_t + c \partial_x\right)\left(u_t - c u_x\right) = u_{tt} - c u_{xt} + c u_{tx} - c^2 u_{xx} = u_{tt} - c^2 u_{xx}$$
令 $v = u_t - c u_x$,则方程变为 $v_t + c v_x = 0$,解得 $v = h(x - ct)$
再解 $u_t - c u_x = h(x - ct)$,令 $\xi = x + ct$,$\eta = x - ct$,得: $$-2c u_\eta = h(\eta) \Rightarrow u = F(\xi) + G(\eta) = F(x+ct) + G(x-ct)$$
3.9 习题
一、达朗贝尔公式
1. 用达朗贝尔公式求解下列 Cauchy 问题:
(a) $u_{tt} = u_{xx}$,$u(x, 0) = x^2$,$u_t(x, 0) = x$
(b) $u_{tt} = 9 u_{xx}$,$u(x, 0) = \sin x$,$u_t(x, 0) = 3 \cos x$
(c) $u_{tt} = 4 u_{xx}$,$u(x, 0) = 0$,$u_t(x, 0) = \frac{1}{1 + x^2}$
2. 设 $u$ 满足 $u_{tt} = c^2 u_{xx}$,初值 $u(x, 0) = \varphi(x)$,$u_t(x, 0) = 0$。
(a) 证明 $u(x, t) = \frac{1}{2}[\varphi(x+ct) + \varphi(x-ct)]$
(b) 当 $\varphi(x) = |x|$($|x| \leq 1$,否则为 0),画出 $u(x, t)$ 在不同时刻的波形
二、能量方法
3. 对于有限弦 $[0, L]$,两端固定,证明能量 $E(t) = \frac{1}{2} \int_0^L (u_t^2 + c^2 u_x^2) \, dx$ 守恒。
4. 考虑带阻尼的波动方程 $u_{tt} = c^2 u_{xx} - 2\gamma u_t$($\gamma > 0$)。
(a) 定义能量并计算 $\frac{dE}{dt}$
(b) 证明能量随时间衰减
三、分离变量法
5. 用分离变量法求解:
$$\begin{cases}
u_{tt} = u_{xx}, & 0 < x < \pi, t > 0 \\
u(0, t) = u(\pi, t) = 0 \\
u(x, 0) = \sin x + \frac{1}{2} \sin 2x, \quad u_t(x, 0) = 0
\end{cases}$$
6. 求解 Neumann 边值问题:
$$\begin{cases}
u_{tt} = c^2 u_{xx}, & 0 < x < L, t > 0 \\
u_x(0, t) = u_x(L, t) = 0 \\
u(x, 0) = \varphi(x), \quad u_t(x, 0) = \psi(x)
\end{cases}$$
四、高维问题
7. 用球平均法推导三维波动方程的 Kirchhoff 公式。
8. 解释为什么二维波动有后效而三维没有(Huygens 原理)。
五、综合题
9. 考虑非齐次波动方程 $u_{tt} = c^2 u_{xx} + f(x, t)$。
(a) 用 Duhamel 原理推导解的公式 (b) 求解 $f(x, t) = \sin x \cos t$,初值为零的问题
10. 波的干涉:设 $u_1$ 和 $u_2$ 是两个满足相同波动方程的解。证明它们的叠加 $u = u_1 + u_2$ 也是解,并讨论干涉现象。
本章小结
- 一维波动方程 $u_{tt} = c^2 u_{xx}$ 描述弦振动和波传播
- 达朗贝尔公式给出 Cauchy 问题的显式解
- 能量守恒保证了解的唯一性和稳定性
- 有限弦问题可用分离变量法求解,得到驻波解
- 高维波动方程显示不同维数波传播的差异(Huygens 原理)
延伸阅读
- Strauss, W.A., “Partial Differential Equations”, Chapter 4.
- Evans, L.C., “Partial Differential Equations”, Chapter 2.
