目录
第四章 热传导方程
4.1 引言
热传导方程是最典型的抛物型偏微分方程,描述热量传导、物质扩散等过程。与波动方程不同,热传导方程具有无限传播速度、解的平滑性、极值原理等独特性质。
4.2 热传导方程的推导
4.2.1 物理模型
考虑三维空间中的热传导问题。设:
- $u(x, y, z, t)$:温度分布
- $\mathbf{q}(x, y, z, t)$:热流密度向量(单位时间通过单位面积的热量)
- $k$:热传导系数
- $\rho$:密度
- $c$:比热容
- $f(x, y, z, t)$:热源强度
4.2.2 傅里叶热传导定律
傅里叶定律:热流与温度梯度成正比,方向相反:
$$\mathbf{q} = -k \nabla u$$
4.2.3 能量守恒
考虑区域 $\Omega$ 内的能量变化:
能量增加率 = 净流入热量 + 热源产生的热量
$$\frac{d}{dt} \int_\Omega \rho c u \, dx = -\int_{\partial \Omega} \mathbf{q} \cdot \mathbf{n} \, dS + \int_\Omega f \, dx$$
利用散度定理: $$\int_\Omega \rho c \frac{\partial u}{\partial t} \, dx = \int_\Omega (k \Delta u + f) \, dx$$
由于 $\Omega$ 任意,得: $$\rho c \frac{\partial u}{\partial t} = k \Delta u + f$$
即: $$\frac{\partial u}{\partial t} = a^2 \Delta u + \frac{f}{\rho c}$$
其中 $a^2 = \frac{k}{\rho c}$ 称为温度传导系数或扩散系数。
标准热传导方程(无热源): $$u_t = a^2 \Delta u$$
4.3 基本解与热核
4.3.1 基本解的定义
定义 4.1 热传导方程的基本解(或热核、格林函数)$K(x, t; \xi)$ 满足:
$$\begin{cases}
K_t = a^2 K_{xx}, & x \in \mathbb{R}, t > 0
K(x, 0; \xi) = \delta(x - \xi)
\end{cases}$$
其中 $\delta$ 是 Dirac delta 函数。
物理意义:初始时刻在原点放置单位热量,随后温度如何演化。
4.3.2 一维热核
定理 4.1 一维热传导方程的基本解为:
$$K(x, t; \xi) = \frac{1}{2a\sqrt{\pi t}} \exp\left(-\frac{(x - \xi)^2}{4a^2 t}\right), \quad t > 0$$
证明:设 $K(x, t)$ 具有自相似形式 $K(x, t) = \frac{1}{\sqrt{t}} f\left(\frac{x}{\sqrt{t}}\right)$
令 $\eta = \frac{x}{\sqrt{t}}$,设 $K = t^{-\alpha} f(\eta)$,代入方程:
$$-\alpha t^{-\alpha-1} f - \frac{1}{2} t^{-\alpha-1} \eta f' = a^2 t^{-\alpha-1} f$$
取 $\alpha = \frac{1}{2}$,得常微分方程:
$$f + \frac{\eta}{2a^2} f' + \frac{1}{2a^2} f = 0$$
设 $f = e^{-\eta^2/4a^2} g(\eta)$,可解得: $$f(\eta) = C e^{-\eta^2/4a^2}$$
由 $\int_{-\infty}^{\infty} K(x, t) \, dx = 1$(单位热量),确定 $C = \frac{1}{2a\sqrt{\pi}}$。
4.3.3 热核的性质
性质 1:正性 $K(x, t; \xi) > 0$ 对所有 $x, t > 0$ 成立
性质 2:归一性 $\int_{-\infty}^{\infty} K(x, t; \xi) \, dx = 1$
性质 3:对称性 $K(x, t; \xi) = K(\xi, t; x)$
性质 4:半群性质 $K(x, t+s; \xi) = \int_{-\infty}^{\infty} K(x, t; y) K(y, s; \xi) \, dy$
性质 5:光滑性 对 $t > 0$,$K$ 关于 $x$ 是无穷次可微的
4.3.4 多维热核
三维热核: $$K(x, y, z, t; \xi, \eta, \zeta) = \frac{1}{(4\pi a^2 t)^{3/2}} \exp\left(-\frac{(x-\xi)^2 + (y-\eta)^2 + (z-\zeta)^2}{4a^2 t}\right)$$
n维热核: $$K(\mathbf{x}, t; \boldsymbol{\xi}) = \frac{1}{(4\pi a^2 t)^{n/2}} \exp\left(-\frac{|\mathbf{x} - \boldsymbol{\xi}|^2}{4a^2 t}\right)$$
4.4 Cauchy问题的解
4.4.1 解的表达式
定理 4.2 一维热传导方程的 Cauchy 问题:
$$\begin{cases}
u_t = a^2 u_{xx}, & x \in \mathbb{R}, t > 0
u(x, 0) = \varphi(x)
\end{cases}$$
的解为(Poisson公式): $$u(x, t) = \int_{-\infty}^{\infty} K(x, t; \xi) \varphi(\xi) \, d\xi = \frac{1}{2a\sqrt{\pi t}} \int_{-\infty}^{\infty} \exp\left(-\frac{(x-\xi)^2}{4a^2 t}\right) \varphi(\xi) \, d\xi$$
4.4.2 解的验证
验证满足方程:
由于 $K$ 满足 $K_t = a^2 K_{xx}$,且积分与微分可交换: $$u_t = \int K_t \varphi \, d\xi = \int a^2 K_{xx} \varphi \, d\xi = a^2 \frac{\partial^2}{\partial x^2} \int K \varphi \, d\xi = a^2 u_{xx}$$
验证满足初值(形式验证):
当 $t \to 0^+$ 时,$K(x, t; \xi) \to \delta(x - \xi)$,故: $$u(x, t) \to \int \delta(x - \xi) \varphi(\xi) \, d\xi = \varphi(x)$$
4.4.3 非齐次问题
对于非齐次方程:
$$\begin{cases}
u_t = a^2 u_{xx} + f(x, t)
u(x, 0) = 0
\end{cases}$$
由 Duhamel 原理,解为: $$u(x, t) = \int_0^t \int_{-\infty}^{\infty} K(x, t-s; \xi) f(\xi, s) \, d\xi ds$$
4.5 最大值原理
4.5.1 弱最大值原理
定理 4.3 (弱最大值原理) 设 $u$ 在区域 $\Omega \times (0, T]$ 上满足 $u_t - a^2 \Delta u \leq 0$(即 $u$ 是热下解),则:
$$\max_{\overline{\Omega} \times [0, T]} u = \max_{\Gamma_T} u$$
其中 $\Gamma_T = (\Omega \times \{0\}) \cup (\partial \Omega \times [0, T])$ 称为抛物边界。
推论(强最大值原理):若 $u$ 满足热传导方程且在内部达到最大值,则 $u$ 为常数。
4.5.2 最大值原理的证明
引理:设 $u_t - a^2 u_{xx} < 0$,则 $u$ 不能在内部达到最大值。
证明:假设在 $(x_0, t_0)$ 处 $u$ 达到最大值,$0 < x_0 < L$,$0 < t_0 \leq T$,则:
- $u_t(x_0, t_0) \geq 0$(若 $t_0 < T$,则 $u_t = 0$;若 $t_0 = T$,则 $u_t \geq 0$)
- $u_{xx}(x_0, t_0) \leq 0$(极大值的二阶条件)
因此:$u_t - a^2 u_{xx} \geq 0$,与假设矛盾!
主定理证明:对 $v = u - \epsilon t$ 应用引理,再令 $\epsilon \to 0$。
4.5.3 物理意义
- 热量从高温流向低温
- 内部温度不超过初始和边界的最高温度
- 体现了热传导的不可逆性
4.6 唯一性与稳定性
4.6.1 唯一性定理
定理 4.4 (唯一性) 热传导方程的初边值问题的解是唯一的。
证明:设 $u_1, u_2$ 都是解,令 $w = u_1 - u_2$,则:
$$\begin{cases}
w_t = a^2 w_{xx}
w|_{t=0} = 0, \quad w|_{\partial \Omega} = 0
\end{cases}$$
由最大值原理:$\max w = \min w = 0$,故 $w \equiv 0$。
4.6.2 稳定性
定理 4.5 (稳定性) 解连续依赖于初值和边值。
具体地,若 $|u_1 - u_2| \leq \epsilon$ 在抛物边界上成立,则 $|u_1 - u_2| \leq \epsilon$ 在整个区域上成立。
证明:直接应用最大值原理。
4.7 能量方法
4.7.1 能量定义
对于热传导方程,定义能量: $$E(t) = \frac{1}{2} \int_\Omega u^2(x, t) \, dx$$
(注意:这不是物理能量,而是 $L^2$ 范数)
4.7.2 能量衰减
定理 4.6 对于满足 Dirichlet 边界条件 $u|_{\partial \Omega} = 0$ 的解:
$$\frac{dE}{dt} \leq 0$$
即能量($L^2$ 范数)随时间衰减。
证明: $$\frac{dE}{dt} = \int_\Omega u u_t \, dx = \int_\Omega u \cdot a^2 \Delta u \, dx$$
$$= a^2 \int_\Omega u \Delta u \, dx = a^2 \left[\int_{\partial \Omega} u \frac{\partial u}{\partial n} \, dS - \int_\Omega |\nabla u|^2 \, dx\right]$$
$$= -a^2 \int_\Omega |\nabla u|^2 \, dx \leq 0$$
(边界项为零由 $u|_{\partial \Omega} = 0$)
4.7.3 唯一性的能量证明
设 $w$ 满足齐次方程和零边值、零初值,则: $$E(0) = 0, \quad \frac{dE}{dt} \leq 0 \Rightarrow E(t) \leq 0$$
又 $E(t) \geq 0$,故 $E(t) = 0$,即 $w \equiv 0$。
4.8 渐近行为
4.8.1 衰减估计
定理 4.7 对于 $[0, L]$ 上的热传导方程,Dirichlet 边界条件:
$$u(x, t) = \sum_{n=1}^{\infty} A_n e^{-\left(\frac{n\pi a}{L}\right)^2 t} \sin\left(\frac{n\pi x}{L}\right)$$
当 $t \to \infty$ 时: $$|u(x, t)| \leq C e^{-\left(\frac{\pi a}{L}\right)^2 t} \to 0$$
即温度趋于零(环境温度)。
4.8.2 稳态解
当 $t \to \infty$ 时,$u_t \to 0$,方程趋于: $$\Delta u = 0$$
即稳态温度分布满足拉普拉斯方程。
4.9 典型例题
例 4.1 用分离变量法求解:
$$\begin{cases}
u_t = u_{xx}, & 0 < x < \pi, t > 0
u(0, t) = u(\pi, t) = 0
u(x, 0) = \sin x
\end{cases}$$
解:设 $u(x, t) = X(x) T(t)$,得: $$X'' + \lambda X = 0, \quad T' + \lambda T = 0$$
边界条件 $X(0) = X(\pi) = 0$ 给出 $\lambda_n = n^2$,$X_n(x) = \sin(nx)$
时间部分:$T_n(t) = e^{-n^2 t}$
通解:$u(x, t) = \sum_{n=1}^{\infty} A_n e^{-n^2 t} \sin(nx)$
由初值:$u(x, 0) = \sum A_n \sin(nx) = \sin x$
故 $A_1 = 1$,$A_n = 0$($n \geq 2$)
解为:$u(x, t) = e^{-t} \sin x$
—
例 4.2 用 Poisson 公式求解:
$$\begin{cases}
u_t = u_{xx}, & x \in \mathbb{R}, t > 0
u(x, 0) = e^{-x^2}
\end{cases}$$
解: $$u(x, t) = \frac{1}{2\sqrt{\pi t}} \int_{-\infty}^{\infty} \exp\left(-\frac{(x-\xi)^2}{4t}\right) e^{-\xi^2} \, d\xi$$
配方: $$-\frac{(x-\xi)^2}{4t} - \xi^2 = -\frac{1}{4t}\left[(x-\xi)^2 + 4t\xi^2\right]$$ $$= -\frac{1}{4t}\left[x^2 - 2x\xi + \xi^2 + 4t\xi^2\right]$$ $$= -\frac{1}{4t}\left[x^2 - 2x\xi + (1+4t)\xi^2\right]$$
令 $\alpha = 1 + 4t$,配方: $$= -\frac{\alpha}{4t}\left[\xi^2 - \frac{2x}{\alpha}\xi + \frac{x^2}{\alpha^2}\right] - \frac{x^2}{4t}\left(1 - \frac{1}{\alpha}\right)$$ $$= -\frac{\alpha}{4t}\left(\xi - \frac{x}{\alpha}\right)^2 - \frac{x^2}{1+4t}$$
积分得: $$u(x, t) = \frac{1}{\sqrt{1+4t}} \exp\left(-\frac{x^2}{1+4t}\right)$$
—
例 4.3 证明热核满足半群性质。
证明:需证: $$K(x, t+s) = \int_{-\infty}^{\infty} K(x-y, t) K(y, s) \, dy$$
右边: $$\frac{1}{4\pi\sqrt{ts}} \int_{-\infty}^{\infty} \exp\left(-\frac{(x-y)^2}{4t} - \frac{y^2}{4s}\right) \, dy$$
配方: $$\frac{(x-y)^2}{t} + \frac{y^2}{s} = \frac{s(x-y)^2 + ty^2}{ts}$$ $$= \frac{sx^2 - 2sxy + (s+t)y^2}{ts}$$
令 $\beta = s + t$,配方: $$= \frac{\beta}{ts}\left(y - \frac{sx}{\beta}\right)^2 + \frac{x^2}{\beta}$$
积分得: $$\frac{1}{4\pi\sqrt{ts}} \cdot \sqrt{\frac{4\pi ts}{\beta}} \exp\left(-\frac{x^2}{4\beta}\right) = \frac{1}{2\sqrt{\pi\beta}} \exp\left(-\frac{x^2}{4\beta}\right) = K(x, t+s)$$
4.10 习题
一、基本解与热核
1. 验证一维热核 $K(x, t) = \frac{1}{2\sqrt{\pi t}} e^{-x^2/4t}$ 满足:
(a) $K_t = K_{xx}$
(b) $\int_{-\infty}^{\infty} K(x, t) \, dx = 1$
(c) 当 $t \to 0^+$ 时,$K(x, t) \to \delta(x)$
2. 用 Poisson 公式求解:
(a) $u_t = u_{xx}$,$u(x, 0) = \sin x$
(b) $u_t = u_{xx}$,$u(x, 0) = \begin{cases} 1, & |x| < 1 \\ 0, & |x| > 1 \end{cases}$
二、最大值原理
3. 设 $u$ 满足 $u_t = u_{xx}$ 在 $[0, 1] \times [0, T]$ 上,且 $u(0, t) = u(1, t) = 0$,$u(x, 0) = \sin(\pi x)$。证明 $|u(x, t)| \leq 1$。
4. 利用最大值原理证明热传导方程 Cauchy 问题的唯一性。
三、分离变量法
5. 求解:
$$\begin{cases}
u_t = u_{xx}, & 0 < x < 1, t > 0 \\
u_x(0, t) = u_x(1, t) = 0 \\
u(x, 0) = x
\end{cases}$$
6. 求解二维热传导方程在单位圆盘上的第一边值问题。
四、能量方法
7. 设 $u$ 满足 $u_t = \Delta u$ 在 $\Omega \times (0, T]$ 上,$u|_{\partial \Omega} = 0$。
(a) 证明 $\frac{d}{dt} \int_\Omega u^2 \, dx \leq -2 \int_\Omega |\nabla u|^2 \, dx$
(b) 利用 Poincaré 不等式证明指数衰减
8. 考虑 Robin 边界条件 $\frac{\partial u}{\partial n} + \sigma u = 0$($\sigma > 0$)。证明能量衰减。
五、综合题
9. 反向热传导:讨论问题 $u_t + u_{xx} = 0$($t > 0$)的不适定性。说明为什么测量温度历史是“不适定问题”。
10. 非线性扩散:考虑 $u_t = (u^m)_{xx}$(多孔介质方程,$m > 1$)。
(a) 寻找自相似解 $u(x, t) = t^{-\alpha} f(x t^{-\beta})$
(b) 讨论解的有限传播速度性质(与线性热传导对比)
本章小结
- 热传导方程 $u_t = a^2 \Delta u$ 描述热量传导和扩散过程
- 热核 $K(x, t) = \frac{1}{(4\pi a^2 t)^{n/2}} \exp\left(-\frac{|x|^2}{4a^2 t}\right)$ 是基本解
- Poisson 公式给出 Cauchy 问题的显式解
- 最大值原理保证了唯一性和稳定性
- 解随时间趋于无穷而衰减(Dirichlet 情形)或趋于稳态
延伸阅读
- John, F., “Partial Differential Equations”, Chapter 7.
- Evans, L.C., “Partial Differential Equations”, Chapter 2.
