目录
第二章 解析函数
本章介绍复变函数的导数概念,研究解析函数的性质,包括柯西-黎曼条件、调和函数以及初等复变函数。
2.1 复变函数的导数
2.1.1 导数的定义
定义 2.1(导数) 设函数 $f(z)$ 在 $z_0$ 的某邻域内有定义,若极限: $$f'(z_0) = \lim_{z \to z_0}\frac{f(z) - f(z_0)}{z - z_0}$$
存在且有限,则称 $f(z)$ 在 $z_0$ 处可导(或可微),该极限值称为 $f(z)$ 在 $z_0$ 处的导数。
等价地,令 $\Delta z = z - z_0$,则: $$f'(z_0) = \lim_{\Delta z \to 0}\frac{f(z_0 + \Delta z) - f(z_0)}{\Delta z}$$
2.1.2 可导与连续的关系
定理 2.1 若 $f(z)$ 在 $z_0$ 处可导,则 $f(z)$ 在 $z_0$ 处连续。
证明:由可导的定义,存在有限极限 $f'(z_0)$,于是: $$\lim_{z \to z_0}[f(z) - f(z_0)] = \lim_{z \to z_0}\frac{f(z) - f(z_0)}{z - z_0} \cdot (z - z_0) = f'(z_0) \cdot 0 = 0$$
即 $\lim_{z \to z_0}f(z) = f(z_0)$,故连续。
注意:连续不一定可导,这与实函数情况相同。复变函数中不可导的情况更加普遍。
例2.1 证明 $f(z) = \bar{z}$ 在复平面上处处连续但处处不可导。
证明:连续性显然。考虑导数: $$\frac{f(z + \Delta z) - f(z)}{\Delta z} = \frac{\overline{z + \Delta z} - \bar{z}}{\Delta z} = \frac{\overline{\Delta z}}{\Delta z}$$
令 $\Delta z = \Delta x + i\Delta y$:
- 当 $\Delta z$ 沿实轴趋于0($\Delta y = 0$,$\Delta x \to 0$):极限为 $1$
- 当 $\Delta z$ 沿虚轴趋于0($\Delta x = 0$,$\Delta y \to 0$):极限为 $-1$
由于沿不同路径极限不同,故极限不存在,$f(z) = \bar{z}$ 处处不可导。
2.1.3 求导法则
复变函数的求导法则与实函数类似:
- $©' = 0$($c$ 为常数)
- $(z^n)' = nz^{n-1}$($n$ 为正整数)
- $(cf(z))' = cf'(z)$
- $(f \pm g)' = f' \pm g'$
- $(fg)' = f'g + fg'$
- $\left(\frac{f}{g}\right)' = \frac{f'g - fg'}{g^2}$($g \neq 0$)
- 链式法则:$\frac{d}{dz}f(g(z)) = f'(g(z)) \cdot g'(z)$
2.2 解析函数
2.2.1 解析的定义
定义 2.2(解析函数) 若函数 $f(z)$ 在 $z_0$ 的某邻域内处处可导,则称 $f(z)$ 在 $z_0$ 处解析(或全纯、正则)。
若 $f(z)$ 在区域 $D$ 内每一点都解析,则称 $f(z)$ 在 $D$ 内解析。
定义 2.3(奇点) 若 $f(z)$ 在 $z_0$ 处不解析,则称 $z_0$ 为 $f(z)$ 的奇点。
重要区别:
- 可导:在某一点有导数
- 解析:在某点的邻域内处处可导
解析是比可导更强的条件。
2.2.2 解析函数的性质
定理 2.2
- 解析函数的和、差、积、商(分母不为零处)仍解析
- 解析函数的复合函数仍解析
2.3 柯西-黎曼条件
2.3.1 C-R条件
定理 2.3(柯西-黎曼条件的必要性) 设 $f(z) = u(x, y) + iv(x, y)$ 在 $z = x + iy$ 处可导,则在该点必满足: $$\frac{\partial u}{\partial x} = \frac{\partial v}{\partial y}, \quad \frac{\partial u}{\partial y} = -\frac{\partial v}{\partial x}$$
这四个方程称为柯西-黎曼方程(简称C-R方程或C-R条件)。
证明:设 $f(z)$ 在 $z$ 处可导,则导数: $$f'(z) = \lim_{\Delta z \to 0}\frac{f(z + \Delta z) - f(z)}{\Delta z}$$
应与 $\Delta z \to 0$ 的路径无关。
(1) 令 $\Delta z = \Delta x \to 0$(沿实轴): $$f'(z) = \lim_{\Delta x \to 0}\frac{u(x+\Delta x, y) - u(x,y)}{\Delta x} + i\lim_{\Delta x \to 0}\frac{v(x+\Delta x, y) - v(x,y)}{\Delta x}$$ $$= \frac{\partial u}{\partial x} + i\frac{\partial v}{\partial x}$$
(2) 令 $\Delta z = i\Delta y \to 0$(沿虚轴): $$f'(z) = \lim_{\Delta y \to 0}\frac{u(x, y+\Delta y) - u(x,y)}{i\Delta y} + i\lim_{\Delta y \to 0}\frac{v(x, y+\Delta y) - v(x,y)}{i\Delta y}$$ $$= -i\frac{\partial u}{\partial y} + \frac{\partial v}{\partial y}$$
比较两式,得C-R条件。
定理 2.4(C-R条件的充分性) 设 $f(z) = u(x, y) + iv(x, y)$,若 $u, v$ 的一阶偏导数在点 $(x, y)$ 处连续且满足C-R条件,则 $f(z)$ 在该点可导。
定理 2.5(解析的充要条件) $f(z) = u(x, y) + iv(x, y)$ 在区域 $D$ 内解析的充要条件是:
- $u(x, y)$ 和 $v(x, y)$ 在 $D$ 内具有一阶连续偏导数
- $u$ 和 $v$ 在 $D$ 内满足C-R条件
2.3.2 极坐标形式的C-R条件
若 $z = re^{i\theta}$,$f(z) = u(r, \theta) + iv(r, \theta)$,则C-R条件为: $$\frac{\partial u}{\partial r} = \frac{1}{r}\frac{\partial v}{\partial \theta}, \quad \frac{\partial v}{\partial r} = -\frac{1}{r}\frac{\partial u}{\partial \theta}$$
2.3.3 导数公式
若 $f(z)$ 可导,则: $$f'(z) = \frac{\partial u}{\partial x} + i\frac{\partial v}{\partial x} = \frac{\partial v}{\partial y} - i\frac{\partial u}{\partial y}$$
例2.2 判断 $f(z) = e^x(\cos y + i\sin y)$ 是否解析,若解析求其导数。
解:$u = e^x\cos y$,$v = e^x\sin y$
计算偏导数: $$\frac{\partial u}{\partial x} = e^x\cos y, \quad \frac{\partial u}{\partial y} = -e^x\sin y$$ $$\frac{\partial v}{\partial x} = e^x\sin y, \quad \frac{\partial v}{\partial y} = e^x\cos y$$
验证C-R条件: $$\frac{\partial u}{\partial x} = e^x\cos y = \frac{\partial v}{\partial y}$$ $$\frac{\partial u}{\partial y} = -e^x\sin y = -\frac{\partial v}{\partial x}$$
满足C-R条件,且偏导数连续,故 $f(z)$ 在全平面解析。
导数: $$f'(z) = \frac{\partial u}{\partial x} + i\frac{\partial v}{\partial x} = e^x\cos y + ie^x\sin y = f(z)$$
这正是复指数函数 $e^z$。
2.4 调和函数
2.4.1 调和函数的定义
定义 2.4(调和函数) 若二元实函数 $\varphi(x, y)$ 在区域 $D$ 内具有二阶连续偏导数,且满足Laplace方程: $$\frac{\partial^2 \varphi}{\partial x^2} + \frac{\partial^2 \varphi}{\partial y^2} = 0$$
则称 $\varphi(x, y)$ 为 $D$ 内的调和函数。
算子 $\nabla^2 = \frac{\partial^2}{\partial x^2} + \frac{\partial^2}{\partial y^2}$ 称为Laplace算子。
2.4.2 解析函数与调和函数的关系
定理 2.6 设 $f(z) = u(x, y) + iv(x, y)$ 在区域 $D$ 内解析,则 $u$ 和 $v$ 都是 $D$ 内的调和函数。
证明:由C-R条件: $$\frac{\partial u}{\partial x} = \frac{\partial v}{\partial y}, \quad \frac{\partial u}{\partial y} = -\frac{\partial v}{\partial x}$$
对第一式关于 $x$ 求偏导,第二式关于 $y$ 求偏导: $$\frac{\partial^2 u}{\partial x^2} = \frac{\partial^2 v}{\partial y \partial x}, \quad \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} = -\frac{\partial^2 v}{\partial x \partial y}$$
相加: $$\frac{\partial^2 u}{\partial x^2} + \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} = \frac{\partial^2 v}{\partial y \partial x} - \frac{\partial^2 v}{\partial x \partial y} = 0$$
(假设混合偏导数连续,则二者相等)
同理可证 $v$ 也是调和函数。
2.4.3 共轭调和函数
定义 2.5(共轭调和函数) 设 $u(x, y)$ 和 $v(x, y)$ 都是区域 $D$ 内的调和函数,且满足C-R条件,则称 $v$ 是 $u$ 的共轭调和函数,$u$ 是 $v$ 的共轭调和函数。
注意:共轭调和函数的关系不是对称的。若 $v$ 是 $u$ 的共轭调和函数,则 $-u$ 是 $v$ 的共轭调和函数(而非 $u$ 是 $v$ 的共轭调和函数)。
已知 $u$ 求 $v$ 的方法:
由C-R条件: $$dv = \frac{\partial v}{\partial x}dx + \frac{\partial v}{\partial y}dy = -\frac{\partial u}{\partial y}dx + \frac{\partial u}{\partial x}dy$$
这是全微分,可沿任意路径积分求得 $v$。
例2.3 已知 $u(x, y) = x^2 - y^2$,求其共轭调和函数 $v(x, y)$,并构造解析函数 $f(z) = u + iv$。
解:首先验证 $u$ 是调和函数: $$\frac{\partial u}{\partial x} = 2x, \quad \frac{\partial u}{\partial y} = -2y$$ $$\frac{\partial^2 u}{\partial x^2} = 2, \quad \frac{\partial^2 u}{\partial y^2} = -2$$
$\nabla^2 u = 2 - 2 = 0$,故 $u$ 调和。
由C-R条件: $$\frac{\partial v}{\partial y} = \frac{\partial u}{\partial x} = 2x \Rightarrow v = 2xy + g(x)$$
$$\frac{\partial v}{\partial x} = 2y + g'(x) = -\frac{\partial u}{\partial y} = 2y$$
所以 $g'(x) = 0$,$g(x) = C$(常数)。
取 $C = 0$,得 $v = 2xy$。
解析函数: $$f(z) = u + iv = x^2 - y^2 + 2ixy = (x + iy)^2 = z^2$$
2.5 初等解析函数
2.5.1 指数函数
定义 2.6(复指数函数) $$e^z = e^{x+iy} = e^x(\cos y + i\sin y)$$
性质:
- $|e^z| = e^x > 0$,故 $e^z \neq 0$
- $\arg(e^z) = y$
- $e^{z_1} \cdot e^{z_2} = e^{z_1+z_2}$
- $\frac{e^{z_1}}{e^{z_2}} = e^{z_1-z_2}$
- $(e^z)^n = e^{nz}$($n \in \mathbb{Z}$)
- $e^{z+2\pi i} = e^z$(周期性,周期为 $2\pi i$)
- $\frac{d}{dz}e^z = e^z$
注意:$e^z$ 是周期函数,这与实指数函数不同!
2.5.2 对数函数
定义 2.7(复对数函数) 满足 $e^w = z$($z \neq 0$)的 $w$ 称为 $z$ 的对数,记作 $w = \text{Ln } z$。
设 $z = re^{i\theta}$,$w = u + iv$,则: $$e^{u+iv} = e^u \cdot e^{iv} = re^{i\theta}$$
得:$e^u = r$,即 $u = \ln r = \ln|z|$,$v = \theta + 2k\pi = \text{Arg } z$($k \in \mathbb{Z}$)。
所以: $$\text{Ln } z = \ln|z| + i\text{Arg } z = \ln|z| + i(\arg z + 2k\pi)$$
主值: $$\ln z = \ln|z| + i\arg z \quad (-\pi < \arg z \leq \pi)$$
性质:
- 多值函数,有无穷多个分支
- $\text{Ln}(z_1 z_2) = \text{Ln } z_1 + \text{Ln } z_2$(集合意义下)
- $\text{Ln}\left(\frac{z_1}{z_2}\right) = \text{Ln } z_1 - \text{Ln } z_2$
- $\frac{d}{dz}\ln z = \frac{1}{z}$(在单值分支内)
2.5.3 幂函数
定义 2.8(复幂函数) $$z^a = e^{a \cdot \text{Ln } z} = e^{a(\ln|z| + i\arg z + 2k\pi i)}$$
其中 $a$ 为复常数,$z \neq 0$。
特殊情形:
- $a = n \in \mathbb{Z}$:单值函数
- $a = \frac{1}{n}$:$n$ 个值($n$ 次方根)
- $a$ 为无理数或虚数:无穷多值
例:$i^i = e^{i\text{Ln } i} = e^{i \cdot i(\frac{\pi}{2} + 2k\pi)} = e^{-(\frac{\pi}{2} + 2k\pi)}$
主值为 $e^{-\pi/2}$(实数!)。
2.5.4 三角函数
定义 2.9(复三角函数) $$\sin z = \frac{e^{iz} - e^{-iz}}{2i}, \quad \cos z = \frac{e^{iz} + e^{-iz}}{2}$$
性质:
- 周期性:周期为 $2\pi$
- 奇偶性:$\sin(-z) = -\sin z$,$\cos(-z) = \cos z$
- 恒等式:$\sin^2 z + \cos^2 z = 1$ 仍成立
- 加法公式成立
- 无界性:$|\sin z|$ 和 $|\cos z|$ 可以任意大
例如:$\cos(iy) = \frac{e^{-y} + e^{y}}{2} = \cosh y \to \infty$(当 $y \to \infty$)
其他三角函数: $$\tan z = \frac{\sin z}{\cos z}, \quad \cot z = \frac{\cos z}{\sin z}$$
2.5.5 双曲函数
定义 2.10(复双曲函数) $$\sinh z = \frac{e^z - e^{-z}}{2}, \quad \cosh z = \frac{e^z + e^{-z}}{2}$$
与三角函数的关系: $$\sinh(iz) = i\sin z, \quad \cosh(iz) = \cos z$$ $$\sin(iz) = i\sinh z, \quad \cos(iz) = \cosh z$$
2.5.6 反三角函数与反双曲函数
反三角函数: $$\text{Arcsin } z = -i\text{Ln}(iz + \sqrt{1-z^2})$$ $$\text{Arccos } z = -i\text{Ln}(z + \sqrt{z^2-1})$$ $$\text{Arctan } z = \frac{i}{2}\text{Ln}\frac{i+z}{i-z}$$
2.6 典型例题
例2.4 证明若 $f(z)$ 在区域 $D$ 内解析且 $|f(z)|$ 为常数,则 $f(z)$ 为常数。
证明:设 $|f(z)|^2 = u^2 + v^2 = C$(常数)。
若 $C = 0$,则 $f(z) = 0$。
若 $C \neq 0$,对 $x$ 和 $y$ 求偏导: $$u\frac{\partial u}{\partial x} + v\frac{\partial v}{\partial x} = 0, \quad u\frac{\partial u}{\partial y} + v\frac{\partial v}{\partial y} = 0$$
利用C-R条件 $\frac{\partial u}{\partial y} = -\frac{\partial v}{\partial x}$,$\frac{\partial v}{\partial y} = \frac{\partial u}{\partial x}$: $$u\frac{\partial u}{\partial x} + v\frac{\partial v}{\partial x} = 0$$ $$-u\frac{\partial v}{\partial x} + v\frac{\partial u}{\partial x} = 0$$
这是关于 $\frac{\partial u}{\partial x}$ 和 $\frac{\partial v}{\partial x}$ 的齐次线性方程组,系数行列式为:
$$\begin{vmatrix} u & v
v & -u \end{vmatrix} = -u^2 - v^2 = -C \neq 0$$
故有唯一零解:$\frac{\partial u}{\partial x} = \frac{\partial v}{\partial x} = 0$。
由C-R条件,$\frac{\partial u}{\partial y} = \frac{\partial v}{\partial y} = 0$。
所以 $u, v$ 均为常数,$f(z)$ 为常数。
—
例2.5 研究 $f(z) = \sqrt{|\text{Im}(z^2)|}$ 在 $z = 0$ 处的可导性。
解:设 $z = x + iy$,则 $z^2 = x^2 - y^2 + 2ixy$,$\text{Im}(z^2) = 2xy$。
$$f(z) = \sqrt{|2xy|}$$
在 $z = 0$(即 $x = y = 0$)处: $$\frac{\partial f}{\partial x}\bigg|_{(0,0)} = \lim_{x \to 0}\frac{\sqrt{0} - 0}{x} = 0$$
同理 $\frac{\partial f}{\partial y}|_{(0,0)} = 0$。
C-R条件在形式上满足(都是0)。
但考察: $$\lim_{z \to 0}\frac{f(z) - f(0)}{z} = \lim_{z \to 0}\frac{\sqrt{|2xy|}}{x+iy}$$
沿 $y = x$ 路径: $$= \lim_{x \to 0}\frac{\sqrt{2x^2}}{x(1+i)} = \lim_{x \to 0}\frac{\sqrt{2}|x|}{x(1+i)}$$
此极限不存在(左右极限符号不同),故 $f(z)$ 在 $z = 0$ 不可导。
2.7 习题
一、基础练习
1. 用导数定义求 $f(z) = z^2$ 的导数。
2. 判断下列函数在何处可导、何处解析:
(a) $f(z) = x^2 + iy^2$ (b) $f(z) = 2xy + i(x^2 - y^2)$ (c) $f(z) = |z|^2$
3. 验证 $u(x, y) = e^x\cos y$ 是调和函数,并求其共轭调和函数。
4. 证明 $f(z) = \sqrt{|xy|}$ 在 $z = 0$ 处满足C-R条件但不可导。
二、思考题
5. 若 $f(z)$ 解析,证明 $\overline{f(\bar{z})}$ 也解析。
6. 设 $f(z) = u + iv$ 解析,且 $u^2 + v^2$ 为常数,证明 $f(z)$ 为常数。
7. 证明:若 $f(z)$ 在上半平面解析,则 $\overline{f(\bar{z})}$ 在下半平面解析。
8. 求所有的整函数(在全平面解析的函数)$f(z)$,使得 $|f(z)| \leq M|z|^n$ 对某个 $n \geq 0$ 成立。
三、计算题
9. 计算:
(a) $\text{Ln}(1+i)$
(b) $(-1)^{\sqrt{2}}$
(c) $\cos(1+i)$
10. 确定下列多值函数的单值分支:
(a) $\sqrt{z(z-1)}$ 在 $|z| > 1$
(b) $\text{Ln}\frac{z-1}{z+1}$ 在沿 $[-1, 1]$ 割开的平面
本章小结
- 复变函数可导要求比实函数更严格(路径无关)
- 解析函数在其定义域内无限次可导(后续证明)
- C-R条件是解析的充要条件
- 解析函数的实部和虚部是共轭调和函数
- 初等复变函数推广了实函数,但具有新的性质(如周期性、多值性)
下章预告:第三章将介绍复变函数的积分理论,这是复变函数最核心的内容之一。
