目录
第十五章 分离变量法
15.1 引言
分离变量法(Method of Separation of Variables)是求解线性偏微分方程定解问题最基本、最重要的方法。其基本思想是将多元函数表示为单变量函数的乘积,从而将偏微分方程转化为常微分方程求解。
15.2 分离变量法的基本思想
15.2.1 基本假设
设解可以表示为各变量函数的乘积形式: $$u(x, y, z, t) = X(x)Y(y)Z(z)T(t) \quad (15.1)$$
代入偏微分方程后,通过适当变形使方程两边只依赖于不同变量,从而等于常数(分离常数)。
15.2.2 实施步骤
步骤 1:设分离变量形式的解
步骤 2:代入方程,分离变量,得到常微分方程组
步骤 3:结合边界条件求解本征值问题
步骤 4:叠加所有本征解,利用初始条件确定系数
15.3 弦振动问题
15.3.1 问题描述
考虑两端固定的弦的自由振动: $$u_{tt} = a^2 u_{xx}, \quad 0 < x < L, \quad t > 0 \quad (15.2)$$ $$u(0,t) = u(L,t) = 0 \quad (15.3)$$ $$u(x,0) = \varphi(x), \quad u_t(x,0) = \psi(x) \quad (15.4)$$
15.3.2 分离变量
设 $u(x,t) = X(x)T(t)$,代入方程:
$$X(x)T(t) = a^2 X(x)T(t)$$
$$\frac{T}{a^2 T} = \frac{X}{X} = -\lambda \quad (15.5)$$
得到两个常微分方程:
$$X + \lambda X = 0 \quad (15.6)$$
$$T + a^2\lambda T = 0 \quad (15.7)$$
15.3.3 求解本征值问题
边界条件 $u(0,t) = u(L,t) = 0$ 转化为: $$X(0) = 0, \quad X(L) = 0 \quad (15.8)$$
情况分析:
1. $\lambda < 0$:只有零解(舍去) 2. $\lambda = 0$:只有零解(舍去) 3. $\lambda > 0$:设 $\lambda = k^2$
$$X(x) = A\cos kx + B\sin kx$$
由 $X(0) = 0$:$A = 0$
由 $X(L) = 0$:$B\sin kL = 0$
非零解要求 $\sin kL = 0$,即 $kL = n\pi$,$n = 1, 2, 3, \ldots$
本征值: $$\lambda_n = \left(\frac{n\pi}{L}\right)^2, \quad n = 1, 2, 3, \ldots \quad (15.9)$$
本征函数: $$X_n(x) = \sin\frac{n\pi x}{L} \quad (15.10)$$
15.3.4 时间部分的解
$$T_n + \left(\frac{na\pi}{L}\right)^2 T_n = 0$$
解为:
$$T_n(t) = C_n\cos\frac{na\pi t}{L} + D_n\sin\frac{na\pi t}{L} \quad (15.11)$$
==== 15.3.5 叠加与系数确定 ====
一般解:
$$u(x,t) = \sum_{n=1}^{\infty} \left(A_n\cos\frac{na\pi t}{L} + B_n\sin\frac{na\pi t}{L}\right)\sin\frac{n\pi x}{L} \quad (15.12)$$
由初始条件:
$$u(x,0) = \sum_{n=1}^{\infty} A_n\sin\frac{n\pi x}{L} = \varphi(x) \quad (15.13)$$
$$u_t(x,0) = \sum_{n=1}^{\infty} B_n\frac{na\pi}{L}\sin\frac{n\pi x}{L} = \psi(x) \quad (15.14)$$
利用正交性:
$$A_n = \frac{2}{L}\int_0^L \varphi(x)\sin\frac{n\pi x}{L}dx \quad (15.15)$$
$$B_n = \frac{2}{na\pi}\int_0^L \psi(x)\sin\frac{n\pi x}{L}dx \quad (15.16)$$
===== 15.4 热传导问题 =====
==== 15.4.1 一维热传导 ====
$$u_t = a^2 u_{xx}, \quad 0 < x < L, \quad t > 0 \quad (15.17)$$
$$u(0,t) = u(L,t) = 0 \quad (15.18)$$
$$u(x,0) = \varphi(x) \quad (15.19)$$
设 $u(x,t) = X(x)T(t)$:
$$\frac{T'}{a^2 T} = \frac{X}{X} = -\lambda \quad (15.20)$$$
$$X + \lambda X = 0, \quad X(0) = X(L) = 0 \quad (15.21)$$
本征值和本征函数与弦振动相同:
$$\lambda_n = \left(\frac{n\pi}{L}\right)^2, \quad X_n(x) = \sin\frac{n\pi x}{L} \quad (15.22)$$
时间部分:
$$T_n' + \left(\frac{na\pi}{L}\right)^2 T_n = 0 \Rightarrow T_n(t) = C_n e^{-\left(\frac{na\pi}{L}\right)^2 t} \quad (15.23)$$
解:
$$u(x,t) = \sum_{n=1}^{\infty} A_n e^{-\left(\frac{na\pi}{L}\right)^2 t}\sin\frac{n\pi x}{L} \quad (15.24)$$
$$A_n = \frac{2}{L}\int_0^L \varphi(x)\sin\frac{n\pi x}{L}dx \quad (15.25)$$
==== 15.4.2 二维热传导 ====
$$u_t = a^2(u_{xx} + u_{yy}) \quad (15.26)$$
设 $u(x,y,t) = X(x)Y(y)T(t)$,逐步分离变量。
===== 15.5 极坐标分离变量 =====
==== 15.5.1 拉普拉斯方程 ====
二维极坐标:
$$\frac{1}{r}\frac{\partial}{\partial r}\left(r\frac{\partial u}{\partial r}\right) + \frac{1}{r^2}\frac{\partial^2 u}{\partial \theta^2} = 0 \quad (15.27)$$
设 $u(r,\theta) = R®\Theta(\theta)$:
$$\frac{r}{R}\frac{d}{dr}\left(r\frac{dR}{dr}\right) = -\frac{1}{\Theta}\frac{d^2\Theta}{d\theta^2} = \lambda \quad (15.28)$$
角度部分:
$$\Theta + \lambda\Theta = 0 \quad (15.29)$$
周期性边界条件 $\Theta(\theta + 2\pi) = \Theta(\theta)$ 要求 $\lambda = n^2$,$n = 0, 1, 2, \ldots$
$$\Theta_n(\theta) = \begin{cases} A_0, & n = 0
A_n\cos n\theta + B_n\sin n\theta, & n \geq 1 \end{cases} \quad (15.30)$$
径向部分:
$$r^2 R + r R' - n^2 R = 0 \quad (15.31)$$
这是Euler方程,解为:
$$R_n® = \begin{cases} C_0 + D_0\ln r, & n = 0 + \frac{1}{\rho}R'\right) + \frac{1}{\rho^2}\frac{\Phi
C_n r^n + D_n r^{-n}, & n \geq 1 \end{cases} \quad (15.32)$$
==== 15.5.2 圆域内的拉普拉斯问题 ====
若要求解在圆内有限($r = 0$ 处),则 $D_n = 0$:
$$u(r,\theta) = \frac{a_0}{2} + \sum_{n=1}^{\infty} r^n(a_n\cos n\theta + b_n\sin n\theta) \quad (15.33)$$
===== 15.6 柱坐标分离变量 =====
柱坐标 $(\rho, \varphi, z)$:
$$\frac{1}{\rho}\frac{\partial}{\partial\rho}\left(\rho\frac{\partial u}{\partial\rho}\right) + \frac{1}{\rho^2}\frac{\partial^2 u}{\partial\varphi^2} + \frac{\partial^2 u}{\partial z^2} = 0 \quad (15.34)$$
设 $u = R(\rho)\Phi(\varphi)Z(z)$:
$$\frac{1}{R}\left(R}{\Phi} + \frac{Z}{Z} = 0 \quad (15.35)$$
分离得到:
$$Z + \mu Z = 0 \quad (15.36)$$
$$\Phi + m^2\Phi = 0 \quad (15.37)$$
$$\rho^2 R + \rho R' + (\mu\rho^2 - m^2)R = 0 \quad (15.38)$$
方程 $(15.38)$ 是Bessel方程,解为Bessel函数。
===== 15.7 球坐标分离变量 =====
球坐标 $(r, \theta, \varphi)$:
$$\frac{1}{r^2}\frac{\partial}{\partial r}\left(r^2\frac{\partial u}{\partial r}\right) + \frac{1}{r^2\sin\theta}\frac{\partial}{\partial\theta}\left(\sin\theta\frac{\partial u}{\partial\theta}\right) + \frac{1}{r^2\sin^2\theta}\frac{\partial^2 u}{\partial\varphi^2} = 0 \quad (15.39)$$
设 $u = R®\Theta(\theta)\Phi(\varphi)$,分离后得到:
$$\frac{d}{dr}\left(r^2\frac{dR}{dr}\right) - l(l+1)R = 0 \quad (15.40)$$
$$\frac{1}{\sin\theta}\frac{d}{d\theta}\left(\sin\theta\frac{d\Theta}{d\theta}\right) + \left[l(l+1) - \frac{m^2}{\sin^2\theta}\right]\Theta = 0 \quad (15.41)$$
$$\Phi + m^2\Phi = 0 \quad (15.42)$$
方程 $(15.41)$ 是连带Legendre方程,$(15.40)$ 的解为 $r^l$ 和 $r^{-l-1}$。
15.8 习题
习题 15.1 用分离变量法求解:$u_{tt} = u_{xx}$,$u(0,t) = u(1,t) = 0$,$u(x,0) = \sin\pi x$,$u_t(x,0) = 0$。
习题 15.2 求解热传导问题:$u_t = u_{xx}$,$u_x(0,t) = u_x(\pi,t) = 0$,$u(x,0) = x$。
习题 15.3 求解圆环上的拉普拉斯方程,边界条件为 $u(a,\theta) = f(\theta)$。
习题 15.4 证明柱坐标分离变量后得到的径向方程是Bessel方程。
习题 15.5 求解矩形膜振动问题:$u_{tt} = u_{xx} + u_{yy}$,$0 < x < a$,$0 < y < b$,四边固定。
习题 15.6 用分离变量法求解球内拉普拉斯方程。
习题 15.7 讨论非齐次边界条件的处理方法。
15.9 本章小结
1. 基本思想:$u = X(x)Y(y)\cdots$,将PDE化为ODE
2. 弦振动:本征函数 $\sin\frac{n\pi x}{L}$,驻波解
3. 热传导:指数衰减模态,本征函数与波动相同
4. 极坐标:角度部分为三角函数,径向部分为幂函数
5. 柱坐标:径向部分为Bessel函数
6. 球坐标:角度部分为球谐函数,径向部分为幂函数
参考文献
1. Haberman, R. Applied Partial Differential Equations. 2. 谷超豪, 李大潜, 陈恕行. 数学物理方程. 3. Zauderer, E. Partial Differential Equations of Applied Mathematics.
章节信息
编辑次数:1 创建日期:2025-01-15 最后修改:2025-01-15
