目录
第一章 实数与极限
1.1 实数理论
1.1.1 实数的引入
数学分析的基础是实数系统。为什么要研究实数?
有理数的局限性: 有理数集合 $\mathbb{Q}$ 虽然对四则运算封闭,但存在“空隙”。例如 $\sqrt{2}$ 不是有理数,这可以通过反证法证明:
假设 $\sqrt{2} = \frac{p}{q}$,其中 $p, q$ 互质。则 $p^2 = 2q^2$,故 $p^2$ 是偶数,从而 $p$ 是偶数。设 $p = 2k$,则 $4k^2 = 2q^2$,即 $q^2 = 2k^2$,故 $q$ 也是偶数。这与 $p, q$ 互质矛盾!
因此,仅靠有理数无法描述数轴上所有的点,需要引入无理数,形成完整的实数系统。
1.1.2 戴德金分割
定义 1.1(戴德金分割) 将有理数集 $\mathbb{Q}$ 分成两个非空子集 $A$ 和 $B$,满足: 1. $A \cup B = \mathbb{Q}$,$A \cap B = \emptyset$ 2. 对任意 $a \in A, b \in B$,都有 $a < b$
这样的 $(A, B)$ 称为一个戴德金分割。
三种情况: - 类型一:$A$ 有最大元,$B$ 无最小元(对应有理数) - 类型二:$A$ 无最大元,$B$ 有最小元(对应有理数) - 类型三:$A$ 无最大元,$B$ 无最小元(对应无理数)
例如,对于 $\sqrt{2}$: - $A = \{r \in \mathbb{Q} : r < 0 \text{ 或 } r^2 < 2\}$ - $B = \{r \in \mathbb{Q} : r > 0 \text{ 且 } r^2 > 2\}$
这个分割就是类型三,定义了无理数 $\sqrt{2}$。
1.1.3 实数的完备性
实数的基本性质: 1. 有序性:任意两个实数可以比较大小 2. 稠密性:任意两个实数之间存在有理数和无理数 3. 完备性(连续性):实数集没有“空隙”
定理 1.1(确界原理) 非空有上界的实数集必有上确界;非空有下界的实数集必有下确界。
定义 1.2(确界) 设 $S \subseteq \mathbb{R}$ 非空: - 若存在 $M \in \mathbb{R}$ 使得对所有 $x \in S$ 有 $x \leq M$,则称 $S$ 有上界,$M$ 为一个上界 - 上确界 $\sup S$ 是最小的上界,满足:(1) 是上界;(2) 任何小于它的数都不是上界
例 1.1 设 $S = \{x \in \mathbb{Q} : x^2 < 2, x > 0\}$,则 $\sup S = \sqrt{2}$。
证明: 首先 $\sqrt{2}$ 是 $S$ 的上界。对任意 $\varepsilon > 0$,取有理数 $r$ 满足 $\sqrt{2} - \varepsilon < r < \sqrt{2}$,则 $r \in S$ 且 $r > \sqrt{2} - \varepsilon$,故 $\sqrt{2}$ 是最小上界。
1.2 数列极限
1.2.1 数列极限的定义
定义 1.3(数列极限的 ε-N 定义) 设 $\{a_n\}$ 是一个数列,$a$ 是一个实数。如果对于任意给定的正数 $\varepsilon > 0$,都存在正整数 $N$,使得当 $n > N$ 时,有 $|a_n - a| < \varepsilon$,则称数列 $\{a_n\}$ 收敛于 $a$,记作: $$\lim_{n \to \infty} a_n = a \quad \text{或} \quad a_n \to a (n \to \infty)$$
几何解释: 在数轴上,无论给出多么小的区间 $(a-\varepsilon, a+\varepsilon)$,数列中总存在某一项 $a_N$,使得从这一项之后的所有项都落在该区间内。
例 1.2 证明 $\lim_{n \to \infty} \frac{1}{n} = 0$
证明: 对任意 $\varepsilon > 0$,取 $N = \left[\frac{1}{\varepsilon}\right] + 1$(其中 $[x]$ 表示不超过 $x$ 的最大整数)。
当 $n > N$ 时: $$\left|\frac{1}{n} - 0\right| = \frac{1}{n} < \frac{1}{N} < \varepsilon$$
因此 $\lim_{n \to \infty} \frac{1}{n} = 0$。
例 1.3 设 $|q| < 1$,证明 $\lim_{n \to \infty} q^n = 0$
证明: 若 $q = 0$,结论显然成立。
若 $0 < |q| < 1$,令 $\frac{1}{|q|} = 1 + h$,其中 $h > 0$。
由伯努利不等式:$(1+h)^n \geq 1 + nh > nh$
因此: $$|q^n - 0| = |q|^n = \frac{1}{(1+h)^n} < \frac{1}{nh}$$
对任意 $\varepsilon > 0$,取 $N = \left[\frac{1}{h\varepsilon}\right] + 1$,则当 $n > N$ 时: $$|q^n| < \frac{1}{nh} < \varepsilon$$
故 $\lim_{n \to \infty} q^n = 0$。
1.2.2 数列极限的性质
定理 1.2(唯一性) 若数列 $\{a_n\}$ 收敛,则其极限唯一。
证明: 假设 $\lim_{n \to \infty} a_n = a$ 且 $\lim_{n \to \infty} a_n = b$,且 $a \neq b$。
取 $\varepsilon = \frac{|a-b|}{2} > 0$。
存在 $N_1$,当 $n > N_1$ 时 $|a_n - a| < \varepsilon$; 存在 $N_2$,当 $n > N_2$ 时 $|a_n - b| < \varepsilon$。
取 $N = \max\{N_1, N_2\}$,当 $n > N$ 时: $$|a - b| \leq |a - a_n| + |a_n - b| < 2\varepsilon = |a - b|$$
矛盾!故 $a = b$。
定理 1.3(有界性) 收敛数列必有界。
证明: 设 $\lim_{n \to \infty} a_n = a$。取 $\varepsilon = 1$,存在 $N$,当 $n > N$ 时 $|a_n - a| < 1$。
因此当 $n > N$ 时:$|a_n| < |a| + 1$
令 $M = \max\{|a_1|, |a_2|, \ldots, |a_N|, |a| + 1\}$,则对所有 $n$,$|a_n| \leq M$。
定理 1.4(保号性) 若 $\lim_{n \to \infty} a_n = a > 0$,则存在 $N$,当 $n > N$ 时 $a_n > 0$。
证明: 取 $\varepsilon = \frac{a}{2} > 0$,存在 $N$,当 $n > N$ 时 $|a_n - a| < \frac{a}{2}$。
因此 $a_n > a - \frac{a}{2} = \frac{a}{2} > 0$。
定理 1.5(夹逼定理) 设数列 $\{a_n\}, \{b_n\}, \{c_n\}$ 满足 $a_n \leq b_n \leq c_n$($n$ 充分大时),且 $\lim_{n \to \infty} a_n = \lim_{n \to \infty} c_n = L$,则 $\lim_{n \to \infty} b_n = L$。
例 1.4 求 $\lim_{n \to \infty} \frac{\sin n}{n}$
解: 由于 $|\sin n| \leq 1$,故: $$-\frac{1}{n} \leq \frac{\sin n}{n} \leq \frac{1}{n}$$
而 $\lim_{n \to \infty} \left(-\frac{1}{n}\right) = \lim_{n \to \infty} \frac{1}{n} = 0$,由夹逼定理: $$\lim_{n \to \infty} \frac{\sin n}{n} = 0$$
1.2.3 极限的四则运算
定理 1.6 设 $\lim_{n \to \infty} a_n = a$,$\lim_{n \to \infty} b_n = b$,则: 1. $\lim_{n \to \infty} (a_n \pm b_n) = a \pm b$ 2. $\lim_{n \to \infty} (a_n \cdot b_n) = a \cdot b$ 3. 若 $b \neq 0$,则 $\lim_{n \to \infty} \frac{a_n}{b_n} = \frac{a}{b}$
例 1.5 求 $\lim_{n \to \infty} \frac{2n^2 + 3n - 1}{n^2 + 1}$
解: $$\frac{2n^2 + 3n - 1}{n^2 + 1} = \frac{2 + \frac{3}{n} - \frac{1}{n^2}}{1 + \frac{1}{n^2}} \to \frac{2 + 0 - 0}{1 + 0} = 2$$
1.3 函数极限
1.3.1 函数极限的 ε-δ 定义
定义 1.4(函数在一点的极限) 设函数 $f(x)$ 在 $x_0$ 的某去心邻域内有定义,$A$ 是一个实数。如果对于任意 $\varepsilon > 0$,存在 $\delta > 0$,使得当 $0 < |x - x_0| < \delta$ 时,有 $|f(x) - A| < \varepsilon$,则称当 $x$ 趋于 $x_0$ 时 $f(x)$ 的极限为 $A$,记作: $$\lim_{x \to x_0} f(x) = A$$
注: $0 < |x - x_0|$ 表示 $x \neq x_0$,极限与函数在该点的值无关。
例 1.6 证明 $\lim_{x \to 2} (3x + 1) = 7$
证明: 对任意 $\varepsilon > 0$,要找 $\delta > 0$ 使得当 $0 < |x - 2| < \delta$ 时: $$|(3x + 1) - 7| = |3x - 6| = 3|x - 2| < \varepsilon$$
取 $\delta = \frac{\varepsilon}{3}$,则当 $0 < |x - 2| < \delta$ 时: $$|(3x + 1) - 7| = 3|x - 2| < 3 \cdot \frac{\varepsilon}{3} = \varepsilon$$
故 $\lim_{x \to 2} (3x + 1) = 7$。
例 1.7 证明 $\lim_{x \to 1} \frac{x^2 - 1}{x - 1} = 2$
证明: 当 $x \neq 1$ 时,$\frac{x^2 - 1}{x - 1} = x + 1$。
对任意 $\varepsilon > 0$,取 $\delta = \varepsilon$,当 $0 < |x - 1| < \delta$ 时: $$\left|\frac{x^2 - 1}{x - 1} - 2\right| = |(x + 1) - 2| = |x - 1| < \varepsilon$$
1.3.2 单侧极限
定义 1.5 - 右极限:$\lim_{x \to x_0^+} f(x) = A$,当 $x$ 从右侧趋于 $x_0$ 时的极限 - 左极限:$\lim_{x \to x_0^-} f(x) = A$,当 $x$ 从左侧趋于 $x_0$ 时的极限
定理 1.7 $\lim_{x \to x_0} f(x) = A$ 当且仅当 $\lim_{x \to x_0^+} f(x) = \lim_{x \to x_0^-} f(x) = A$。
例 1.8 设 $f(x) = \begin{cases} x + 1, & x > 0
0, & x = 0
x - 1, & x < 0 \end{cases}$
求 $\lim_{x \to 0} f(x)$。
解: - $\lim_{x \to 0^+} f(x) = \lim_{x \to 0^+} (x + 1) = 1$ - $\lim_{x \to 0^-} f(x) = \lim_{x \to 0^-} (x - 1) = -1$
因左右极限不相等,故 $\lim_{x \to 0} f(x)$ 不存在。
1.4 极限的存在准则
1.4.1 单调有界定理
定理 1.8(单调有界定理) 单调有界数列必有极限。 - 若 $\{a_n\}$ 单调递增且有上界,则 $\{a_n\}$ 收敛 - 若 $\{a_n\}$ 单调递减且有下界,则 $\{a_n\}$ 收敛
例 1.9 证明数列 $a_n = \left(1 + \frac{1}{n}\right)^n$ 收敛。
证明:
(1) 证明有界性: 由二项式定理:
$$\begin{aligned}
a_n &= \sum_{k=0}^n C_n^k \frac{1}{n^k} = \sum_{k=0}^n \frac{n(n-1)\cdots(n-k+1)}{k! \cdot n^k}
&= \sum_{k=0}^n \frac{1}{k!}\left(1 - \frac{1}{n}\right)\left(1 - \frac{2}{n}\right)\cdots\left(1 - \frac{k-1}{n}\right)
&< \sum_{k=0}^n \frac{1}{k!} < 1 + 1 + \frac{1}{2!} + \frac{1}{3!} + \cdots
&< 1 + 1 + \frac{1}{2} + \frac{1}{4} + \frac{1}{8} + \cdots = 3
\end{aligned}$$
故 $\{a_n\}$ 有上界 3。
(2) 证明单调性: 类似可证 $a_n < a_{n+1}$。
因此 $\{a_n\}$ 收敛,其极限定义为自然常数 $e \approx 2.71828…$
1.4.2 柯西收敛准则
定理 1.9(柯西收敛准则) 数列 $\{a_n\}$ 收敛的充分必要条件是:对任意 $\varepsilon > 0$,存在 $N$,当 $m, n > N$ 时,有 $|a_m - a_n| < \varepsilon$。
满足此条件的数列称为柯西列或基本列。
例 1.10 证明调和级数部分和 $H_n = 1 + \frac{1}{2} + \cdots + \frac{1}{n}$ 发散。
证明: 取 $\varepsilon_0 = \frac{1}{2}$,对任意 $N$,取 $n = N + 1$,$m = 2N$: $$H_m - H_n = \frac{1}{N+1} + \frac{1}{N+2} + \cdots + \frac{1}{2N} > N \cdot \frac{1}{2N} = \frac{1}{2} = \varepsilon_0$$
故 $\{H_n\}$ 不是柯西列,从而发散。
1.5 典型例题
例题 1.1 求 $\lim_{n \to \infty} \sqrt[n]{n}$
解: 设 $a_n = \sqrt[n]{n} - 1 \geq 0$,则: $$n = (1 + a_n)^n \geq \frac{n(n-1)}{2} a_n^2$$
因此 $a_n^2 \leq \frac{2}{n-1} \to 0$,故 $a_n \to 0$,即 $\sqrt[n]{n} \to 1$。
例题 1.2 设 $a_1 = \sqrt{2}$,$a_{n+1} = \sqrt{2 + a_n}$,求 $\lim_{n \to \infty} a_n$。
解: 先证单调有界: - $a_1 = \sqrt{2} < 2$,归纳可证 $a_n < 2$(有上界) - $a_2 = \sqrt{2 + \sqrt{2}} > \sqrt{2} = a_1$,归纳可证 $a_{n+1} > a_n$(单调增)
故 $\{a_n\}$ 收敛。设极限为 $L$,则 $L = \sqrt{2 + L}$,解得 $L = 2$。
例题 1.3 证明:若 $\lim_{n \to \infty} a_n = a$,则 $\lim_{n \to \infty} \frac{a_1 + a_2 + \cdots + a_n}{n} = a$(算术平均收敛)。
证明: 对任意 $\varepsilon > 0$,存在 $N_1$,当 $n > N_1$ 时 $|a_n - a| < \frac{\varepsilon}{2}$。
$$\left|\frac{1}{n}\sum_{k=1}^n a_k - a\right| \leq \frac{1}{n}\sum_{k=1}^{N_1}|a_k - a| + \frac{1}{n}\sum_{k=N_1+1}^n|a_k - a|$$
第一项当 $n$ 充分大时可小于 $\frac{\varepsilon}{2}$,第二项 $< \frac{n-N_1}{n} \cdot \frac{\varepsilon}{2} < \frac{\varepsilon}{2}$。
故极限为 $a$。
1.6 习题
基础题 1. 用 ε-N 定义证明:
(a) $\lim_{n \to \infty} \frac{n+1}{2n-1} = \frac{1}{2}$
(b) $\lim_{n \to \infty} \frac{\cos n}{n} = 0$
2. 计算下列极限:
(a) $\lim_{n \to \infty} \frac{3n^3 + 2n - 1}{n^3 - n^2 + 5}$
(b) $\lim_{n \to \infty} \left(\sqrt{n^2 + n} - n\right)$
提高题 3. 设 $a_n = \frac{1}{1 \cdot 2} + \frac{1}{2 \cdot 3} + \cdots + \frac{1}{n(n+1)}$,求 $\lim_{n \to \infty} a_n$。
4. 证明:若 $\{a_n\}$ 满足 $|a_{n+1} - a_n| \leq \frac{1}{2^n}$,则 $\{a_n\}$ 收敛。
挑战题 5. 设 $a_1 > 0$,$a_{n+1} = \frac{1}{2}\left(a_n + \frac{c}{a_n}\right)$($c > 0$),证明 $\{a_n\}$ 收敛并求极限。
6. 证明:$e = \sum_{n=0}^{\infty} \frac{1}{n!}$(提示:利用 $a_n = \left(1 + \frac{1}{n}\right)^n$ 的展开式)。
